🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:01:58 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "लवा" के ३० परिणाम

अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.६.४४ — मनुष्यवर्गः
अमांसो दुर्बलश्छातो बलवान्मांसलोंऽसलः ।तुन्दिलस्तुन्दिभस्तुन्दी बृहत्कुक्षिः पिचण्डिलः ॥
दुबला — अमांस, दुर्बल, छात; बलवान् — बलवान्, मांसल, अंसल (चौड़े कन्धों वाला); तोंद वाला — तुन्दिल, तुन्दिभ, तुन्दी, बृहत्कुक्षि, पिचण्डिल।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.८.७० — क्षत्रियवर्गः
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ।नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥
लाठी चलाने वाला — याष्टीक; फरसा चलाने वाला — पारश्वधिक; तलवार चलाने वाला — नैस्त्रिंशिक, असिहेति; प्रास (भाला) और कुन्त चलाने वाले — प्रासिक, कौन्तिक।
अमरकोश २.८.८२ — क्षत्रियवर्गः
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदौ ।आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियौ ॥
सम्पत्ति — सम्पद्, सम्पत्ति, श्री, लक्ष्मी। विपत्ति — विपत्ति, विपद्, आपद्। हथियार — आयुध, प्रहरण; (हाथ से चलाया) शस्त्र और (फेंका जाने वाला) अस्त्र (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८९ — क्षत्रियवर्गः
तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः ।कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत् ॥
तरकश — तूणी (स्त्री॰)। तलवार — खड्ग, निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण।
अमरकोश २.८.९० — क्षत्रियवर्गः
त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यान्मेखला तन्निबन्धनम् ।फलकोऽस्त्री फलं चर्म संग्राहो मुष्टिरस्य यः ॥
तलवार आदि की मूठ — त्सरु। उसका बन्धन — मेखला। ढाल — फलक (पुं॰/नपुं॰), फल, चर्म। ढाल की मूठ — संग्राह।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.२८ — वैश्यवर्गः
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु बल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ॥
रसोई का अधिकारी — पौरोगव। रसोइया — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, सूद, औदनिक, गुण।
अमरकोश २.९.२९ — वैश्यवर्गः
आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार इमे त्रिषु ।अश्मन्तमुद्धानमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका ॥
पुए-पकवान बनाने वाला (हलवाई) — आपूपिक, कान्दविक, भक्ष्यकार (तीनों लिङ्ग)। चूल्हा — अश्मन्त, उद्धान, अधिश्रयणी, चुल्लि, अन्तिका।
अमरकोश २.९.५८ — वैश्यवर्गः
कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टं यथेप्सितम् ।गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरवल्लवाः ॥
मनचाहा/भरपूर — काम, प्रकाम, पर्याप्त, निकाम, इष्ट, यथेप्सित। ग्वाला — गोप, गोपाल, गोसंख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव।
अमरकोश २.१०.१० — शूद्रवर्गः
क्षुरी मुण्डी दिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः शौण्डिको मण्डहारकः ॥
नाई — क्षुरी, मुण्डी, दिवाकीर्ति, नापित, अन्तावसायी। धोबी — निर्णेजक, रजक। कलवार (मद्य बेचने वाला) — शौण्डिक, मण्डहारक।
अमरकोश २.१०.१२ — शूद्रवर्गः
शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः ।भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः ॥
अभिनेता — शैलाली, शैलूष, जायाजीव, कृशाश्वी, भरत, नट। गायक/कथावाचक — चारण, कुशीलव।
अमरकोश २.१०.४१ — शूद्रवर्गः
शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः ।मध्वासवो माधवको मधु माध्वीकमद्वयोः ॥
मधुशाला — शुण्डा, पान, मदस्थान। बार-बार पीने का क्रम — मधुवार, मधुक्रम। महुए के फूलों का आसव — मध्वासव, माधवक, मधु, माध्वीक।
अमरकोश ३.१.४० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ ।प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्याख्यातो निराकृतः ॥
जिसका घमण्ड छीन लिया गया (पराभूत) — आत्तगर्व, अभिभूत। (ऋण आदि) दिलवाया हुआ — दापित, साधित। ठुकराया हुआ — प्रत्यादिष्ट, निरस्त, प्रत्याख्यात, निराकृत।
अमरकोश ३.३.२ — नानार्थवर्गः
आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने ।पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः ॥
नाक — आकाश, स्वर्ग। लोक — संसार, जन (लोग)। श्लोक — पद्य, यश। सायक — बाण, तलवार।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.१२६ — नानार्थवर्गः
व्युत्थानं प्रतिरोधे च विरोधाचरणेऽपि च ।मारणे मृतसंस्कारे गतौ द्रव्येऽर्थदापने ॥
व्युत्थान — रोक, विरोधी आचरण (और समाधि से जागना)। (साधन —) मारना, मृतक-संस्कार, गति, द्रव्य, धन दिलवाना —
अमरकोश ३.३.१७७ — नानार्थवर्गः
अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहनेऽपि च ।स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोषे परिच्छदे ॥
अभिहार — आक्रमण, चोरी, कवच पहनना। परीवार — परिजन, म्यान, साज़-सामान।
अमरकोश ३.३.१९५ — नानार्थवर्गः
व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयोः ।अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये ॥
(पुष्कर —) आकाश, तलवार का फल, कमल, एक तीर्थ, एक औषधि (पुष्करमूल)। अन्तर — अवकाश (जगह), अवधि, परिधान (ऊपरी वस्त्र), छिपना, भेद, 'के लिये' (तादर्थ्य) —
अमरकोश ३.३.२३० — नानार्थवर्गः
नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः ॥
नाश — क्षय, अदृश्य होना। जीवितेश — प्रियतम, यमराज। निस्त्रिंश — क्रूर, तलवार। अंशु — सूर्य; किरणें (बहुवचन)।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
अमरकोश ३.५.११ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
पुंस्त्वे सभेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः ।स्वर्गयागाद्रिमेघाब्धिद्रुकालासिशरारयः ॥
पुल्लिंग में — देवता और असुर (उनके भेद, अनुचर और पर्यायों सहित); स्वर्ग, यज्ञ, पर्वत, बादल, समुद्र, वृक्ष, काल, तलवार, बाण, शत्रु (के नाम और पर्याय) —
अमरकोश ३.५.२१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वेतालभल्लमल्लाश्च पुराडाशोऽपि पट्टिशः ।कुल्माषो रभसश्चैव सकटाहः पतद्रहः ॥
(पुल्लिंग —) वेताल, भल्ल (भाला), मल्ल (पहलवान), पुरोडाश (यज्ञ की रोटी), पट्टिश (एक शस्त्र), कुल्माष, रभस (वेग), कटाह (कड़ाह) सहित पतद्ग्रह (पीकदान)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें