🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:22:28 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "लीला" के ९ परिणाम

अमरकोश १.७.३३ — नाट्यवर्गः
स्त्रीणां विलासबिब्बोकविभ्रमा ललितं तथा ।हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गारभावजाः ॥
स्त्रियों की शृंगार-भाव से उत्पन्न क्रियाएँ — विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला — ये 'हाव' कहलाती हैं।
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश १.१०.९ — वारिवर्गः
तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।निषद्वरस्तु जम्बालः पङ्कोऽस्त्री शादकर्दमौ ॥
जल से हाल में निकला किनारा 'पुलिन'; बालू वाला किनारा 'सैकत', 'सिकतामय'। कीचड़ के नाम — निषद्वर, जम्बाल, पंक (पुं॰/नपुं॰), शाद, कर्दम।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.९.२६ — वैश्यवर्गः
अयोग्रं मुसलोऽस्त्री स्यादुदूखलमुलूखलम् ।प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री चालनी तितउः पुमान् ॥
मूसल — अयोग्र, मुसल (पुं॰/नपुं॰)। ओखली — उदूखल, उलूखल। सूप — प्रस्फोटन, शूर्प (पुं॰/नपुं॰)। छलनी — चालनी, तितउ (पुं॰)।
अमरकोश २.१०.२१ — शूद्रवर्गः
व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकोऽपि सः ।कौलेयकः सारमेयः कुक्कुरो मृगदंशकः ॥
शिकारी — व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक। कुत्ता — कौलेयक, सारमेय, कुक्कुर, मृगदंशक —
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.२०८ — नानार्थवर्गः
लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च ।शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः ॥
लीला — विलास (क्रीड़ा), क्रिया। उपला — शक्कर भी (पत्थर भी)। कीलाल — रक्त, जल। मूल — आरम्भ, जड़, मूल नक्षत्र (और पूँजी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें