🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:20:17 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "लेख" के २२ परिणाम

अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.५२ — स्वर्गवर्गः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ।जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥
इन्द्र के और नाम — वृद्धश्रवा, सुनासीर, पुरुहूत, पुरन्दर, जिष्णु, लेखर्षभ, शक्र, शतमन्यु, दिवस्पति।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.४.४ — वनौषधिवर्गः
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः ।वन्या वनसमूहे स्यादङ्कुरोऽभिनवोद्भिदि ॥
पंक्ति — वीथि, आलि, आवलि, पंक्ति, श्रेणी; रेखा — लेखा, राजि; वनों का समूह — वन्या; नया अंकुर — अंकुर, अभिनवोद्भिद्।
अमरकोश २.६.५६ — मनुष्यवर्गः
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः ।श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥
रोगों के भेद — विद्रधि (स्त्री॰, फोड़ा), ज्वर (बुख़ार), मेह (प्रमेह/मधुमेह), भगन्दर। हाथीपाँव — श्लीपद, पादवल्मीक। गंजापन — केशघ्न, इन्द्रलुप्तक।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.७.२० — ब्रह्मवर्गः
वेदिः परिष्कृता भूमिः समे स्थण्डिलचत्वरे ।चषालो यूपकटकः कुम्बा सुगहना वृतिः ॥
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि — वेदि। यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि — स्थण्डिल, चत्वर। यूप (यज्ञ-स्तम्भ) का कड़ा — चषाल, यूपकटक। यज्ञशाला का घना घेरा — कुम्बा।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.१५ — क्षत्रियवर्गः
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ ।लिपिकारोऽक्षरचरणोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥
सिद्धान्त (शास्त्र) का ज्ञाता — तान्त्रिक, ज्ञातसिद्धान्त। सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ — सत्री, गृहपति। लेखक — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु, लेखक।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश ३.३.१८७ — नानार्थवर्गः
आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः ।योग्यभाजनयोः पात्रं पत्रं वाहनपक्षयोः ॥
चित्र — चित्रकारी, आश्चर्य (और रंग-बिरंगा)। कलत्र — कमर (नितम्ब), पत्नी। पात्र — योग्य व्यक्ति, बर्तन। पत्र — वाहन, पंख (और पत्ता, पत्र)।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२३४ — नानार्थवर्गः
कोषोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ।द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये ॥
कोष (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना, दिव्य (229 का ही 'ष' वाला रूप)। आकर्ष — जुआ, पासा, बिसात। अक्ष — इन्द्रिय (नपुं॰) —
अमरकोश ३.५.१० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला ।लाक्षा लिक्षा च गण्डूषा गृध्रसी चमसी मसी ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) झल्लरी (झाँझ), चर्चरी (एक गीत/नृत्य), पारी, होरा, लट्वा, सिध्मला, लाक्षा (लाख), लिक्षा (लीख), गण्डूषा, गृध्रसी (साइटिका रोग), चमसी, मसी (स्याही)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें