📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "लेना" के ८ परिणाम
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.५.६ — धीवर्गः
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम — संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि।
अमरकोश २.८.११० — क्षत्रियवर्गः
अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।वैरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा ॥
छापा मारना (अचानक आक्रमण) — अभ्यवस्कन्दन, अभ्यासादन। जीत — विजय, जय। बदला लेना — वैरशुद्धि, प्रतीकार, वैरनिर्यातन।
अमरकोश ३.२.१ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैः सङ्कीर्णे लिङ्गमुन्नयेत् ।कर्म क्रिया तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः ॥
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अर्थ आदि से समझ लेना चाहिये। क्रिया — कर्म, क्रिया। क्रिया की निरन्तरता हो तो — अपरस्पर।
अमरकोश ३.२.१२ — सङ्कीर्णवर्गः
उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ।निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भ्रमे ॥
ऊपर ले जाना — उन्नाय, उन्नय। आश्रय लेना — श्राय, श्रयण। जीत — जय, जयन। कहना — निगाद, निगद। मद — माद, मद। घबराहट — उद्वेग, उद्भ्रम।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।