📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "लोग" के १५ परिणाम
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.५.२१ — सिंहादिवर्गः
कर्करेटुः करेटुः स्यात्कृकणक्रकरौ समौ ।वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि ॥
करेटु (एक पक्षी) — कर्करेटु, करेटु; तीतर-भेद — कृकण, क्रकर; कोयल के नाम — वनप्रिय, परभृत, कोकिल, पिक।
अमरकोश २.६.१ — मनुष्यवर्गः
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः ।स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥
मनुष्य के नाम — मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर। पुरुष के नाम — पुमान्, पंचजन, पुरुष, पूरुष, नर।
अमरकोश २.६.१९ — मनुष्यवर्गः
वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः ।सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥
वेश्या — वारस्त्री, गणिका, वेश्या, रूपाजीवा; लोगों में सम्मानित (कलाविद्) गणिका — वारमुख्या। दलाल स्त्री — कुट्टनी, शम्भली।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.५८ — क्षत्रियवर्गः
सर्वं स्याद्वाहनं यानं युग्यं पत्रं च धोरणम् ।परम्परावाहनं यत्तद्वैनीतकमस्त्रियाम् ॥
हर प्रकार का वाहन — वाहन, यान, युग्य, पत्र, धोरण। बारी-बारी से (कई लोगों द्वारा) ढोया जाने वाला वाहन — वैनीतक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.१८ — वैश्यवर्गः
वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ ।सिद्धार्थस्त्वेष धवलो गोधूमः सुमनः समौ ॥
(मोठ) — वनमुद्ग। सरसों — सर्षप, तन्तुभ, कदम्बक। सफ़ेद सरसों — सिद्धार्थ। गेहूँ — गोधूम, सुमन।
अमरकोश ३.२.४२ — सङ्कीर्णवर्गः
खलानां खलिनी खल्याप्यथ मानुष्यकं नृणाम् ।ग्रामता जनता धूम्या पाश्या गल्या पृथक्पृथक् ॥
खलिहानों का समूह — खलिनी, खल्या। मनुष्यों का समूह — मानुष्यक। गाँवों का — ग्रामता; लोगों का — जनता; धुएँ का — धूम्या; फन्दों का — पाश्या; गलों का — गल्या।
अमरकोश ३.३.२ — नानार्थवर्गः
आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने ।पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः ॥
नाक — आकाश, स्वर्ग। लोक — संसार, जन (लोग)। श्लोक — पद्य, यश। सायक — बाण, तलवार।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.१७७ — नानार्थवर्गः
अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहनेऽपि च ।स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोषे परिच्छदे ॥
अभिहार — आक्रमण, चोरी, कवच पहनना। परीवार — परिजन, म्यान, साज़-सामान।