📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वक्त" के ७ परिणाम
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश ३.१.१३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वार्यः कार्यकर्ता यः सम्पन्नः सत्त्वसम्पदा ।अवाचि मूकोऽथ मनोजवसः पितृसन्निभः ॥
धैर्य-बल से सम्पन्न (निःशंक) कार्यकर्ता — निर्वार्य। गूँगा — अवाक्, मूक। पिता के समान — मनोजवस, पितृसन्निभ।
अमरकोश ३.१.२५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वश्यः प्रणेयो निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः ।धृष्टे धृष्णग्वियातश्च प्रगल्भः प्रतिभान्विते ॥
वश में रहने वाला — वश्य, प्रणेय। विनम्र — निभृत, विनीत, प्रश्रित। ढीठ — धृष्ट, धृष्णज्, वियात। प्रतिभाशाली (हाज़िरजवाब) — प्रगल्भ, प्रतिभान्वित।
अमरकोश ३.१.३५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वदो वदावदो वक्ता वागीशो वाक्पतिस्समौ ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि ॥
बोलने वाला — वद, वदावद, वक्ता। वाणी का स्वामी — वागीश, वाक्पति। वाक्-कुशल (प्रभावशाली वक्ता) — वाचोयुक्तिपटु, वाग्मी। बहुत बोलने वाला — वावदूक, अतिवक्ता।
अमरकोश ३.१.३८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रवणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ।जडोऽज्ञ एडमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ॥
शब्द करने वाला — रवण, शब्दन। नाटक के आरम्भ में मंगल-स्तुति (नान्दी) पढ़ने वाला — नान्दीवादी, नान्दीकर। जड़ — जड, अज्ञ। बोलने-सुनने में असमर्थ (गूँगा-बहरा) — एडमूक।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।