🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:20:44 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वद" के ४७ परिणाम

अमरकोश १.१.१२ — स्वर्गवर्गः
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ।शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥
असुरों के नाम — असुर, दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव, सुरद्विष् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.७५ — स्वर्गवर्गः
समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः ।नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः ॥
वायु के और नाम — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवन, पवमान, प्रभंजन।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.५.१४ — धीवर्गः
अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः ।हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः ॥
सफ़ेद के और नाम — अवदात, सित, गौर, वलक्ष, धवल, अर्जुन। पीलापन लिये सफ़ेद — हरिण, पाण्डुर, पाण्डु। हल्का धूमिल सफ़ेद — धूसर।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.१०.२४ — वारिवर्गः
भेके मण्डूकवर्षाभूशालूरप्लवदर्दुराः ।शिली गण्डूपदी भेकी वर्षाभ्वी कमठी डुलिः ॥
मेंढक — भेक, मण्डूक, वर्षाभू, शालूर, प्लव, दर्दुर; छोटा केंचुआ — शिली, गण्डूपदी; मादा मेंढक — भेकी, वर्षाभ्वी; मादा कछुआ — कमठी, डुलि।
अमरकोश १.१०.४४ — वारिवर्गः
संवर्तिका नवदलं बीजकोशो वराटकः ॥
कमल का नया (मुड़ा हुआ) पत्ता — संवर्तिका, नवदल; कमल का बीज-कोश (छत्ता) — बीजकोश, वराटक।
अमरकोश २.४.१३ — वनौषधिवर्गः
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मञ्जरिः स्त्रियौ ॥
लकड़ी — काष्ठ, दारु; ईंधन — इन्धन, एध, इध्म; यज्ञ की लकड़ी — एध, समिध् (स्त्री॰); पेड़ का खोखला — निष्कुह, कोटर (पुं॰ विकल्प से); मंजरी — वल्लरि, मंजरि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.५४ — वनौषधिवर्गः
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।पाटलिः पाटला मोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥
पूतिकाष्ठ — ये सात देवदारु के नाम हैं। पाढ़र (पाटला) के नाम — पाटलि (पुं॰/स्त्री॰), पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा —
अमरकोश २.४.९८ — वनौषधिवर्गः
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ।पलङ्कषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥
चव्य — चव्य, चविका; घुँघची (गुंजा) — काकचिंची, गुंजा, कृष्णला; गोखरू के नाम — पलंकषा, इक्षुगन्धा, श्वदंष्ट्रा, स्वादुकण्टक —
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.७३ — मनुष्यवर्गः
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः ।जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥
टखने — घुटिका, गुल्फ (पुं॰); उनके नीचे एड़ी — पार्ष्णि। पिंडली — जंघा, प्रसृता। घुटना — जानु, ऊरुपर्व, अष्ठीवत् (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.९.१३ — वैश्यवर्गः
प्राजनं तोदनं तोत्रं खनित्रमवदारणे ।दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ॥
बैल हाँकने का पैना — प्राजन, तोदन, तोत्र। खोदने का औज़ार (कुदाल) — खनित्र, अवदारण। हँसिया — दात्र, लवित्र। जुए की रस्सी — आबन्ध, योत्र, योक्त्र। हल का फाल —
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.३४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
देवानञ्चति देवद्र्यङ्विष्वद्र्यङ्विष्वगञ्चति ।यस्सहाञ्चति सध्र्यङ्स स तिर्यङ्यस्तिरोऽञ्चति ॥
देवताओं की ओर जाने वाला — देवद्र्यङ्; सब ओर जाने वाला — विष्वद्र्यङ्; साथ जाने वाला — सध्र्यङ्; तिरछा जाने वाला — तिर्यङ्।
अमरकोश ३.१.३५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वदो वदावदो वक्ता वागीशो वाक्पतिस्समौ ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि ॥
बोलने वाला — वद, वदावद, वक्ता। वाणी का स्वामी — वागीश, वाक्पति। वाक्-कुशल (प्रभावशाली वक्ता) — वाचोयुक्तिपटु, वाग्मी। बहुत बोलने वाला — वावदूक, अतिवक्ता।
अमरकोश ३.१.३६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् ।दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियम्वदे ॥
बकवादी — जल्पाक, वाचाल, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्। कटु बोलने वाला — दुर्मुख, मुखर, अबद्धमुख। मीठा बोलने वाला — शक्ल, प्रियंवद।
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.१.५४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निकृष्टप्रतिकृष्टार्वरेफयाप्यावमाधमाः ।कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः ॥
निकृष्ट/अधम — निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट, गर्ह्य, अणक।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.१.८८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निदिग्धोपचिते गूढगुप्ते गुण्ठितरूषिते ।द्रुतावदीर्णे उद्गूर्णोद्यते काचितशिक्यिते ॥
पुष्ट/बढ़ा हुआ — निदिग्ध, उपचित। छिपा हुआ — गूढ, गुप्त। धूल से ढका — गुण्ठित, रूषित। पिघला हुआ — द्रुत, अवदीर्ण। उठाया (शस्त्र) — उद्गूर्ण, उद्यत। छींके पर रखा — काचित, शिक्यित।
अमरकोश ३.२.३ — सङ्कीर्णवर्गः
शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।अवदानं कर्म वृत्तं काम्यदानं प्रवारणम् ॥
मन की शान्ति — शमथ, शम, शान्ति। इन्द्रिय-संयम — दान्ति, दमथ, दम। प्रशंसनीय कर्म — अवदान, कर्मवृत्त। (फल की इच्छा से) काम्य दान — प्रवारण।
अमरकोश ३.३.८७ — नानार्थवर्गः
त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च ।अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) जगत् — चलने वाला भी (संसार भी)। रक्त — नील आदि से रँगा, अनुरक्त (लाल भी)। अवदात — सफ़ेद, पीला, शुद्ध। सित — बँधा हुआ, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.१०७ — नानार्थवर्गः
विधुर्विष्णौ चन्द्रमसि परिच्छेदे बिलेऽवधिः ।विधिर्विधाने दैवेऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे ॥
विधु — विष्णु, चन्द्रमा। अवधि — सीमा, बिल (छेद)। विधि — विधान (नियम), भाग्य (और ब्रह्मा)। प्रणिधि — प्रार्थना, गुप्तचर।
अमरकोश ३.३.१६९ — नानार्थवर्गः
रूप्यं प्रशस्तरूपेऽपि वदान्यो वल्गुवागपि ।न्याय्येऽपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते ॥
रूप्य — सुन्दर रूप वाला भी (चाँदी भी)। वदान्य — मधुरभाषी भी (दानी भी)। मध्य — न्यायोचित भी (बीच भी)। सौम्य — सुन्दर (शान्त), चन्द्रमा जिसका देवता हो (बुध)।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.३.२१७ — नानार्थवर्गः
दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ ।मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः ॥
दव/दाव — वन, जंगल की आग (दावानल)। भव — जन्म (संसार), शिव। सचिव — मन्त्री, सहायक। धव — पति, एक वृक्ष, मनुष्य।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.४.१ — अव्ययवर्गः
चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ।मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः ॥
बहुत समय तक — चिराय, चिररात्राय, चिरस्य आदि (चिरम्, चिरेण, चिरात्)। बार-बार — मुहुः, पुनः पुनः, शश्वत्, अभीक्ष्णम्, असकृत्।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।
अमरकोश ३.४.१२ — अव्ययवर्गः
पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वद्धाञ्जसा द्वयम् ।प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते ॥
यदि — चेत्, यदि। सचमुच — अद्धा, अंजसा। प्रकट — प्रादुः, आविः। स्वीकृति (हाँ) — ओम्, एवम्, परमम्।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
अमरकोश ३.४.२२ — अव्ययवर्गः
ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि श्वः परश्वस्तु परेऽहनि ।तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥
बीता कल — ह्यः। आने वाला कल — श्वः। परसों — परश्वः। तब — तदा, तदानीम्। एक साथ/एक बार — युगपत्, एकदा। सदा — सर्वदा, सदा।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।
अमरकोश ३.५.३१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
राजसूयं वाजपेयं गद्यपद्ये कृतौ कवेः ।माणिक्यभाष्यसिन्दूरचीरचीवरपिञ्जरम् ॥
(नपुंसक —) राजसूय, वाजपेय (यज्ञ), कवि की रचना के अर्थ में गद्य और पद्य, माणिक्य, भाष्य, सिन्दूर, चीर (वस्त्र), चीवर (भिक्षु-वस्त्र), पिंजर —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें