📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वप" के ७९ परिणाम
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.३८ — नाट्यवर्गः
स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि ।तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर्भ्रुकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥
नींद के नाम — निद्रा, शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश; थकान से आई ऊँघ — तन्द्री, प्रमीला; भौंह चढ़ाना — भ्रकुटि, भ्रुकुटि, भ्रूकुटि (स्त्री॰)।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश १.१०.४१ — वारिवर्गः
पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ।बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ॥
कमल के और नाम — पंकेरुह, तामरस, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.२.३ — पुरवर्गः
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् ।प्राकारो वरणः सालः प्राचीनं प्रान्ततो वृतिः ॥
गली/सड़क — रथ्या, प्रतोली, विशिखा; खाई की मिट्टी का टीला (परकोटे का आधार) — चय, वप्र (पुं॰/नपुं॰); परकोटा — प्राकार, वरण, साल; चारों ओर की बाड़ — प्राचीन।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.१८ — वनौषधिवर्गः
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ।आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम्फले ॥
फल-फूल के अर्थ में शब्द (प्रायः) नपुंसकलिङ्ग होते हैं; पर हरीतकी आदि स्त्रीलिङ्ग में ही रहते हैं। पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल — आश्वत्थ, वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद —
अमरकोश २.४.२१ — वनौषधिवर्गः
अश्वत्थेऽथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथाः ।तस्मिन्दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि ॥
(पीपल का नाम) अश्वत्थ। कैथ के नाम — कपित्थ, दधित्थ, ग्राही, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल, दन्तशठ।
अमरकोश २.४.२७ — वनौषधिवर्गः
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥
तिनिश के और नाम — वंजुल, चित्रकृत्। अमड़ा (आम्रातक) के नाम — पीतन, कपीतन। महुआ के नाम — मधूक, गुडपुष्प, मधुद्रुम —
अमरकोश २.४.३२ — वनौषधिवर्गः
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि ।प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥
बेल के नाम — बिल्व, शाण्डिल्य, शैलूष, मालूर, श्रीफल। पाकड़ के नाम — प्लक्ष, जटी, पर्कटी। बरगद के नाम — न्यग्रोध, बहुपाद्, वट।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.७१ — मनुष्यवर्गः
अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम् ।गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥
अंग — अंग, प्रतीक, अवयव, अपघन। शरीर — कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर, वर्ष्म, विग्रह —
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.६.१२८ — मनुष्यवर्गः
कालागुर्वगुरु स्यात्तु मङ्गल्या मल्लिगन्धि यत् ।यक्षधूपः सर्जरसो रालसर्वरसावपि ॥
काला अगर — कालागुरु, अगुरु। चमेली जैसी गन्ध वाला अगर — मंगल्या, मल्लिगन्धि। राल (धूप) — यक्षधूप, सर्जरस, राल, सर्वरस —
अमरकोश २.७.२६ — ब्रह्मवर्गः
पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नं तु पायसम् ।हव्यकव्ये दैवपित्र्ये अन्ने पात्रं स्रुवादिकम् ॥
दही मिला घी — पृषदाज्य। खीर — परमान्न, पायस। देवताओं का अन्न — हव्य; पितरों का अन्न — कव्य। स्रुवा आदि यज्ञ के बर्तन — पात्र।
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५३ — ब्रह्मवर्गः
नियमस्तु स तत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ।क्षौरं तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु ॥
जो नित्य कर्म बाहरी साधनों से होता है (शौच, सन्तोष आदि) — नियम। बाल मुँडाना — क्षौर, भद्राकरण, मुण्डन, वपन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.११७ — क्षत्रियवर्गः
परासुप्राप्तपञ्चत्वपरेतप्रेतसंस्थिताः ।मृतप्रमीतौ त्रिष्वेते चिता चित्या चितिः स्त्रियाम् ॥
मरा हुआ — परासु, प्राप्तपंचत्व, परेत, प्रेत, संस्थित, मृत, प्रमीत (तीनों लिङ्ग)। चिता — चिता, चित्या, चिति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.११ — वैश्यवर्गः
खारीवापस्तु खारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु ॥
खारी (बड़ा माप) बीज बोने योग्य खेत — खारीक। (उत्तमर्ण आदि तीनों लिङ्गों में।) खेत — वप्र (पुं॰/नपुं॰), केदार, क्षेत्र। इसके (समूह के) —
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.७३ — वैश्यवर्गः
द्रोणक्षीरा द्रोणदुग्धा धेनुष्या बन्धके स्थिता ।समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षं प्रसूयते ॥
एक द्रोण (लगभग 10 सेर) दूध देने वाली — द्रोणक्षीरा, द्रोणदुग्धा। (ऋण के बदले) गिरवी रखी गाय — धेनुष्या। हर वर्ष ब्याने वाली — समांसमीना।
अमरकोश २.९.८१ — वैश्यवर्गः
नीवी परिपणो मूलधनं लाभोऽधिकं फलम् ।परिदानं परीवर्तो नैमेयनियमावपि ॥
पूँजी — नीवी, परिपण, मूलधन। मुनाफ़ा — लाभ, अधिक, फल। अदला-बदली — परिदान, परीवर्त, नैमेय, नियम।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश ३.१.३३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वप्नक्शयालुर्निद्रालुर्निद्राणशयितौ समौ ।पराङ्मुखः पराचीनः स्यादवाङप्यधोमुखः ॥
सोने के स्वभाव वाला — स्वप्नज्, शयालु, निद्रालु। सोया हुआ — निद्राण, शयित। मुँह फेरे हुए — पराङ्मुख, पराचीन। नीचे मुँह वाला — अवाङ्, अधोमुख।
अमरकोश ३.१.७१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऋजावजिह्मप्रगुणौ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ।शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः ॥
सीधा — ऋजु, अजिह्म, प्रगुण। अस्त-व्यस्त — व्यस्त, अप्रगुण, आकुल। सदा रहने वाला — शाश्वत, ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.१.७८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रत्यक्षं स्यादैन्द्रियकमप्रत्यक्षमतीन्द्रियम् ।एकतानोऽनन्यवृत्तिरेकाग्रैकायनावपि ॥
प्रत्यक्ष (इन्द्रियों से जाना जाने वाला) — प्रत्यक्ष, ऐन्द्रियक। अप्रत्यक्ष — अप्रत्यक्ष, अतीन्द्रिय। एकाग्र — एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन —
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.१.८१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
साधारणं तु सामान्यमेकाकी त्वेक एककः ।भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोऽन्येतरावपि ॥
साधारण — साधारण, सामान्य। अकेला — एकाकी, एक, एकक। (दो में से) एक/दूसरा — अन्यतर, एक, त्व, अन्य, इतर — ये 'भिन्न' अर्थ वाले हैं।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.६९ — नानार्थवर्गः
विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ ।व्यक्तः प्राज्ञेऽपि दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने ॥
अजित, अव्यक्त — विष्णु भी। सूत — बढ़ई, सारथि। व्यक्त — विद्वान् भी (प्रकट भी)। दृष्टान्त — शास्त्र, उदाहरण।
अमरकोश ३.३.७७ — नानार्थवर्गः
नदी नगर्योर्नागानां भोगवत्यथ सङ्गरे ।सङ्गे सभायां समितिः क्षयवासावपि क्षिती ॥
भोगवती — नागों की नदी और नगरी (पाताल में)। समिति — युद्ध, मेल, सभा। क्षिति — क्षय, निवास-स्थान (पृथ्वी भी)।
अमरकोश ३.३.७८ — नानार्थवर्गः
रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः ।जगती जगति च्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥
हेति — सूर्य की किरण, शस्त्र, अग्नि की लपट। जगती — संसार, एक छन्द (48 अक्षर), पृथ्वी।
अमरकोश ३.३.८३ — नानार्थवर्गः
वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते ।कलधौतं रूप्यहेम्नोर्निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥
वार्त — निःसार, नीरोग (तीनों लिङ्ग)। घृत, अमृत — जल भी (घी, अमृत भी)। कलधौत — चाँदी, सोना। निमित्त — कारण, लक्षण (शकुन)।
अमरकोश ३.३.८८ — नानार्थवर्गः
युक्तेऽतिसंस्कृतेऽमर्षिण्यभिनीतोऽथ संस्कृतम् ।कृत्रिमे लक्षणोपेतेऽप्यनन्तोऽनवधावपि ॥
अभिनीत — उचित, अत्यन्त परिष्कृत, असहनशील (और अभिनय किया)। संस्कृत — कृत्रिम (बनाया हुआ), (व्याकरण-) लक्षणों से युक्त (परिष्कृत)। अनन्त — असीम भी (शेषनाग, विष्णु भी)।
अमरकोश ३.३.१२३ — नानार्थवर्गः
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ।व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि ॥
आतंचन — (दूध में) जामन डालना, वेग, तृप्त करना। व्यंजन — चिह्न, दाढ़ी-मूँछ, कढ़ी आदि व्यंजन, (शरीर के) अंग (और क, ख आदि वर्ण)।
अमरकोश ३.३.१२५ — नानार्थवर्गः
अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम् ।उत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च ॥
स्थान — अवकाश (जगह), स्थिति। देवन — क्रीड़ा आदि भी (जुआ भी)। उत्थान — पुरुषार्थ, (राज्य का) तन्त्र/सेना, बैठे का उठना —
अमरकोश ३.३.१३३ — नानार्थवर्गः
आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।अधिष्ठानं चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्वपि ॥
आराधन — साधना (सिद्ध करना), प्राप्ति, प्रसन्न करना (पूजा)। अधिष्ठान — पहिया, नगर, प्रभाव, बैठना (आश्रय)।
अमरकोश ३.३.१३६ — नानार्थवर्गः
अभिपन्नोऽपराद्धोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि ।कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि ॥
अभिपन्न — अपराधी, (शत्रु से) ग्रस्त, विपत्ति में पड़ा। कलाप — आभूषण (करधनी), मोरपंख, तरकश, समूह।
अमरकोश ३.३.१६१ — नानार्थवर्गः
विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेष्वपि ।निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री सभायां च प्रतिश्रयः ॥
विषय — जिसका जो ज्ञात हो (ज्ञान का क्षेत्र), इन्द्रियों के शब्द आदि विषय भी (और देश)। कषाय (पुं॰/नपुं॰) — गोंद/काढ़ा भी (कसैला रस, गेरुआ भी)। प्रतिश्रय — सभा भी (आश्रय भी)।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१९९ — नानार्थवर्गः
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ।एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥
उत्तर — ऊपर, उत्तर दिशा, श्रेष्ठ (और बाद का, जवाब)। अनुत्तर — इनके विपरीत (नीचे, दक्षिण, अश्रेष्ठ), और सर्वश्रेष्ठ भी (जिससे उत्तम कोई नहीं)! पर — दूर, अन्य, उत्तम।
अमरकोश ३.३.२०६ — नानार्थवर्गः
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु ।कला शिल्पे कालभेदेऽप्याली सख्यावली अपि ॥
कील (पुं॰/स्त्री॰) — खूँटा भी (ज्वाला भी)। पालि — कोना/धार, गोद, पंक्ति (और कान की लौ)। कला — शिल्प (कला), समय का एक भेद (और चन्द्रमा का सोलहवाँ अंश)। आली — सखी, पंक्ति।
अमरकोश ३.३.२०९ — नानार्थवर्गः
जालं समूह आनायगवाक्षक्षारकेष्वपि ।शीलं स्वभावे सद्वृत्ते सस्ये हेतुकृते फलम् ॥
जाल — समूह, (मछली का) जाल, झरोखा, कली। शील — स्वभाव, सदाचार। फल — फ़सल/वृक्ष का फल, (कारण से उत्पन्न) परिणाम।
अमरकोश ३.३.२१९ — नानार्थवर्गः
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।अविश्वासेऽपह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः ॥
प्रसव — उत्पत्ति, फल, फूल, (सन्तान का) जन्म। निह्नव — अविश्वास, (बात को) छिपाना/मुकरना, छल।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।
अमरकोश ३.३.२२८ — नानार्थवर्गः
वशा स्त्री करिणी च स्याद्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु ।स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥
वशा — स्त्री, हथिनी (और बाँझ गाय)। दृश् — ज्ञान (स्त्री॰; आँख भी); जानने वाला (तीनों लिङ्ग)। कर्कश — साहसी (उग्र), कठोर, खुरदरा।
अमरकोश ३.३.२३८ — नानार्थवर्गः
त्विट् शोभापि त्रिषु परे न्यक्षं कार्त्स्न्यनिकृष्टयोः ।प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षो रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे ॥
त्विष् — शोभा भी (कान्ति भी)। (आगे तीनों लिङ्ग।) न्यक्ष — सम्पूर्ण, निकृष्ट। अध्यक्ष — प्रत्यक्ष (आँखों के सामने), अधिकारी। रूक्ष — प्रेम-रहित, रूखा।
अमरकोश ३.३.२६३ — नानार्थवर्गः
नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु ।प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु ॥
'नु' — प्रश्न, विकल्प। 'अनु' — पीछे, समानता। 'ननु' — प्रश्न, निश्चय, अनुमति, मनाना, सम्बोधन।
अमरकोश ३.३.२६४ — नानार्थवर्गः
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते ॥
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना। 'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या)। 'सामि' — आधा, निन्दित।
अमरकोश ३.४.६ — अव्ययवर्गः
दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तं च रजनावपि ।तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः ॥
दिन में — दिवा। रात में — दोषा, नक्तम्। तिरछे — साचि, तिरः। सम्बोधन के लिये —
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।
अमरकोश ३.५.४२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमौ ।परं लिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥
पात्री, पुटी, वाटी, पेटी, कुवल (बेर), दाडिम (अनार) — तीनों लिङ्गों में। द्वन्द्व और तत्पुरुष समास में अन्तिम पद का लिङ्ग ही (पूरे समास का) होता है।