🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:42:15 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वम्" के ५८ परिणाम

अमरकोश १.१.२३ — स्वर्गवर्गः
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः ।पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः ॥
विष्णु के और नाम — विश्वम्भर, कैटभजित्, विधु, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.४.६७ — वनौषधिवर्गः
एतस्यैव कलिङ्गेन्द्रयवभद्रयवं फले ।कृष्णपाकफलाविग्नसुषेणाः करमर्दके ॥
कुटज के बीज — कलिंग, इन्द्रयव, भद्रयव; करौंदा के नाम — कृष्णपाकफल, आविग्न, सुषेण, करमर्दक।
अमरकोश २.४.७२ — वनौषधिवर्गः
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता ।सुमना मालती जातिः सप्तला नवमालिका ॥
माधवी लता के नाम — अतिमुक्त, पुण्ड्रक, वासन्ती, माधवी। चमेली (मालती) के नाम — सुमना, मालती, जाति। नवमल्लिका — सप्तला, नवमालिका।
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.२५ — मनुष्यवर्गः
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः ।सुता मातृष्वसुश्चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥
बुआ का पुत्र — पैतृष्वसेय, पैतृष्वस्रीय; इसी प्रकार मौसी के पुत्र (मातृष्वसेय, मातृष्वस्रीय)। सौतेली माँ का पुत्र — वैमात्रेय, विमातृज।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.८० — मनुष्यवर्गः
बाहुमूले उभे कक्षौ पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।मध्यमं चावलग्नं च मध्योऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥
काँख (बाँह की जड़) — बाहुमूल, कक्ष। उसके नीचे बगल — पार्श्व (पुं॰/नपुं॰)। कमर का मध्य भाग — मध्यम, अवलग्न, मध्य (पुं॰/नपुं॰; अन्तिम दो दोनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.११२ — मनुष्यवर्गः
वाल्कं क्षौमादि फालं तु कार्पासं बादरं च तत् ।कौशेयं कृमिकोशोत्थं राङ्कवं मृगरोमजम् ॥
छाल से बना (अलसी आदि का) वस्त्र — वाल्क; कपास का — फाल, कार्पास, बादर; रेशम-कीट के कोश से बना — कौशेय (रेशमी); हिरण के रोएँ से बना (ऊनी) — रांकव।
अमरकोश २.७.३६ — ब्रह्मवर्गः
स्युरावेशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते ।प्राघूर्णिकः प्राघूणकश्चाभ्युत्थानं तु गौरवम् ॥
घर आए व्यक्ति — आवेशिक, आगन्तु, अतिथि (पुं॰)। पाहुना — प्राघूर्णिक, प्राघूणक। (अतिथि के आने पर) उठकर सम्मान देना — अभ्युत्थान, गौरव।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.११८ — क्षत्रियवर्गः
कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम् ।श्मशानं स्यात्पितृवनं कुणपः शवमस्त्रियाम् ॥
सिर कटा (पर हिलता-डुलता) धड़ — कबन्ध (पुं॰/नपुं॰)। श्मशान — श्मशान, पितृवन। शव — कुणप, शव (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.५६ — वैश्यवर्गः
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् ।उदन्या तु पिपासा तृट्तर्षो जग्धिस्तु भोजनम् ॥
साथ पीना — सपीति (स्त्री॰), तुल्यपान। साथ भोजन — सग्धि (स्त्री॰), सहभोजन। प्यास — उदन्या, पिपासा, तृष्, तर्ष। भोजन — जग्धि, भोजन।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश २.९.११० — वैश्यवर्गः
शिग्रुजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥
सहजन के बीज — शिग्रुज, श्वेतमरिच। ईख की जड़ — मोरट। पिपरामूल — ग्रन्थिक, पिप्पलीमूल, चटकाशिरस्।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.६३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परः शताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात् ।गणनीये तु गणेयं संख्याते गणितमथ समं सर्वम् ॥
सौ आदि से अधिक संख्या वाले — परःशत (परःसहस्र) आदि। गिनने योग्य — गणनीय, गणेय। गिना हुआ — संख्यात, गणित। सम्पूर्ण — सम, सर्व —
अमरकोश ३.१.६४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विश्वमशेषं कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।समग्रं सकलं पूर्णमखण्डं स्यादनूनके ॥
सम्पूर्ण के और नाम — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड, अनूनक।
अमरकोश ३.१.७१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऋजावजिह्मप्रगुणौ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ।शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः ॥
सीधा — ऋजु, अजिह्म, प्रगुण। अस्त-व्यस्त — व्यस्त, अप्रगुण, आकुल। सदा रहने वाला — शाश्वत, ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन।
अमरकोश ३.१.८५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ग्रन्थितं सन्दितं दृब्धं विसृतं विस्तृतं ततम् ।अन्तर्गतं विस्मृतं स्यात्प्राप्तप्रणिहिते समे ॥
गूँथा हुआ — ग्रन्थित, सन्दित, दृब्ध। फैला हुआ — विसृत, विस्तृत, तत। भूला हुआ — अन्तर्गत, विस्मृत। प्राप्त — प्राप्त, प्रणिहित।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.२२१ — नानार्थवर्गः
स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ।शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः ॥
प्रभव — जन्म का कारण (मूल), पहली बार प्रकट होने का स्थान (उद्गम)। पारशव — ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता का पुत्र, (लोहे का) शस्त्र।
अमरकोश ३.३.२२२ — नानार्थवर्गः
ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु ।स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने ॥
ध्रुव — ध्रुव तारा (पुं॰); निश्चित (नपुं॰); सदा रहने वाला (तीनों लिङ्ग)। स्व — सम्बन्धी, आत्मा (पुं॰); अपना (तीनों लिङ्ग); धन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२२३ — नानार्थवर्गः
स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।शिवा गौरीफेरवयोर्द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः ॥
नीवी — स्त्री की कमर का वस्त्र-बन्धन (नाड़ा), पूँजी। शिवा — पार्वती, सियारिन। द्वन्द्व — झगड़ा, जोड़ा।
अमरकोश ३.३.२२४ — नानार्थवर्गः
द्रव्यासु व्यवसायेऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।क्लीबं नपुंसकं षण्डे वाच्यलिङ्गमविक्रमे ॥
सत्त्व — द्रव्य (पदार्थ), प्राण, उत्साह (और सत्त्वगुण) (नपुं॰); प्राणी (पुं॰/नपुं॰)। क्लीब — नपुंसक; पराक्रम-हीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२६५ — नानार्थवर्गः
अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि ।इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्केऽर्थनिश्चये ॥
'अमा' — साथ, निकट (अमावस्या = सूर्य-चन्द्र साथ रहें)। 'कम्' — जल, सिर। 'एवम्' — जैसे, इस प्रकार। 'नूनम्' — तर्क (शायद), निश्चित रूप से।
अमरकोश ३.४.४ — अव्ययवर्गः
कदाचिज्जातु सार्धं तु साकं सत्रा समं सह ।आनुकूल्यार्थकं प्राध्वं व्यर्थके तु वृथा मुधा ॥
कभी — कदाचित्, जातु। साथ — सार्धम्, साकम्, सत्रा, समम्, सह। अनुकूलता — प्राध्वम्। व्यर्थ — वृथा, मुधा।
अमरकोश ३.४.९ — अव्ययवर्गः
व वा यथा तथेवैवं साम्येऽहो ही च विस्मये ।मौने तु तूष्णीं तूष्णीकां सद्यः सपदि तत्क्षणे ॥
समानता — व, वा, यथा, तथा, इव, एवम्। आश्चर्य — अहो, ही। चुप — तूष्णीम्, तूष्णीकाम्। उसी क्षण — सद्यः, सपदि।
अमरकोश ३.४.१२ — अव्ययवर्गः
पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वद्धाञ्जसा द्वयम् ।प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते ॥
यदि — चेत्, यदि। सचमुच — अद्धा, अंजसा। प्रकट — प्रादुः, आविः। स्वीकृति (हाँ) — ओम्, एवम्, परमम्।
अमरकोश ३.४.१४ — अव्ययवर्गः
ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित्कामप्रवेदने ।निष्षमं दुष्षमं गर्ह्ये यथास्वं तु यथायथम् ॥
विरोध व्यक्त करने में — ननु, च। इच्छा/आशा व्यक्त करने में (क्या... ?) — कच्चित्। निन्दित — निष्षमम्, दुष्षमम्। यथायोग्य — यथास्वम्, यथायथम्।
अमरकोश ३.४.१५ — अव्ययवर्गः
मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थं तु यथातथम् ।स्युरेवं तु पुनर्वै वेत्यवधारणवाचकाः ॥
झूठ — मृषा, मिथ्या। यथार्थ — यथार्थम्, यथातथम्। निश्चय-वाचक — एवम्, तु, पुनः, वै, वा (और एव)।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
अमरकोश ३.५.३४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कुष्ठं मुण्डं शीधु बुस्तं क्ष्वेडितं क्षेमकुट्टिमम् ।संगमं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कुष्ठ, मुण्ड, शीधु (मदिरा), बुस्त, क्ष्वेडित (सिंहनाद), क्षेम, कुट्टिम (फ़र्श), संगम, शतमान (एक माप), अर्म, शम्बल (पाथेय), अव्यय, ताण्डव —
अमरकोश ३.५.३६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाद्यं वैदिकं ध्रुवम् ।तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश्चित है, वह यहाँ नहीं कहा गया; यदि लोक-व्यवहार में भी वह मिले, तो उसे शेष (पुं॰-नपुं॰ दोनों) की तरह मान लें।
अमरकोश ३.५.४१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आबन्नन्तोत्तरपदो द्विगुश्चापुंसि नश्च लुप् ।त्रिखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्यपि ॥
जिस समाहार-द्विगु का उत्तरपद 'आ'-अन्त या 'न्'-अन्त हो, वह स्त्री॰ या नपुं॰ (पुं॰ नहीं), और 'न्' का लोप — जैसे त्रिखट्वम्/त्रिखट्वी (तीन खाटें), त्रितक्षम्/त्रितक्षी (तीन बढ़ई)।
अमरकोश ३.५.४३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्थान्ताः प्राद्यलम्प्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः ।तद्धितार्थो द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूपः/द्विजार्था यवागूः), प्र आदि उपसर्ग, 'अलम्', 'प्राप्त', 'आपन्न' पूर्व वाले समास; तद्धितार्थ द्विगु; संख्या, सर्वनाम और उनसे अन्त होने वाले —
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें