🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:01:06 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वयम्" के १० परिणाम

अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.४.१७ — कालवर्गः
स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः ।वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम् ॥
फाल्गुन के नाम — तपस्य, फाल्गुनिक; चैत्र के — चैत्रिक, मधु; वैशाख के — माधव, राध; ज्येष्ठ का — शुक्र; और यह 'शुचि' —
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.९.४३ — वैश्यवर्गः
रौमकं वसुकं पाक्यं विडं च कृतके द्वयम् ।सौवर्चलेऽक्षरुचके तिलकं तत्र मेचके ॥
साँभर झील का नमक — रौमक, वसुक। बनाया हुआ (पकाया) नमक — पाक्य, बिड। काला/सौंचर नमक — सौवर्चल, अक्ष, रुचक; उनमें काला वाला — तिलक।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.१५३ — नानार्थवर्गः
वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ ।जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् ॥
वाम — सुन्दर, विपरीत (और बायाँ)। अधम — कम, निन्दित। यातयाम — पुराना (बासी), भोगा हुआ (जूठा)।
अमरकोश ३.४.१२ — अव्ययवर्गः
पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्वद्धाञ्जसा द्वयम् ।प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते ॥
यदि — चेत्, यदि। सचमुच — अद्धा, अंजसा। प्रकट — प्रादुः, आविः। स्वीकृति (हाँ) — ओम्, एवम्, परमम्।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें