🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:22 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वरी" के १२ परिणाम

अमरकोश १.१.४३ — स्वर्गवर्गः
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।वारीही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा — ये सात मातृकाएँ हैं।
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.५.११ — सिंहादिवर्गः
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत), एण, ऋश्य, रोहित और चमर (सुरा गाय) — ये पशुओं (मृगों) के भेद हैं।
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश ३.१.९३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अवरीणो धिक्कृतश्चाप्यवध्वस्तोऽवचूर्णितः ।अनायासकृतं फाण्टं स्वनितं ध्वनितं समे ॥
निन्दित — अवरीण, धिक्कृत। चूर्ण छिड़का हुआ — अवध्वस्त, अवचूर्णित। बिना परिश्रम (गर्म पानी में भिगोकर) बना काढ़ा — फाण्ट, अनायासकृत। ध्वनित — स्वनित, ध्वनित।
अमरकोश ३.३.१९७ — नानार्थवर्गः
शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् ।गौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥
शार्वर — घना अँधेरा (नपुं॰); हिंसक (तीनों लिङ्ग)। गौर — लालिमा लिये, सफ़ेद, पीला। अरुष्कर — घाव करने वाला भी (भिलावाँ भी)।
अमरकोश ३.३.२५० — नानार्थवर्गः
वृद्धप्रशंसयोर्ज्यायान्कनीयांस्तु युवाल्पयोः ।वरीयांस्तूरुवरयोः साधीयान्साधुबाढयोः ॥
ज्यायान् — अधिक बूढ़ा, अधिक प्रशंसनीय (श्रेष्ठ)। कनीयान् — अधिक युवा, अधिक छोटा। वरीयान् — अधिक विस्तृत, अधिक श्रेष्ठ। साधीयान् — अधिक अच्छा, अधिक दृढ़।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें