🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:49 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वला" के १७ परिणाम

अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश २.४.५७ — वनौषधिवर्गः
स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ।शोणकश्चारलौ तिष्यफला त्वामलकी त्रिषु ॥
सोनापाठा के और नाम — स्योनाक, शुकनास, ऋक्ष, दीर्घवृन्त, कुटन्नट, शोणक, अरलु। आँवला के नाम — तिष्यफला, आमलकी (तीनों लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.५८ — वनौषधिवर्गः
अमृता च वयस्था च त्रिलिङ्गस्तु बिभीतकः ।नाक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः ॥
आँवले के और नाम — अमृता, वयःस्था। बहेड़ा के नाम — बिभीतक (तीनों लिङ्गों में), अक्ष (नपुं॰ नहीं), तुष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम।
अमरकोश २.४.५९ — वनौषधिवर्गः
अभया त्वव्यथा पथ्या कायस्था पूतनामृता ।हरीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी शिवा ॥
हरड़ के नाम — अभया, अव्यथा, पथ्या, कायस्था, पूतना, अमृता, हरीतकी, हैमवती, चेतकी, श्रेयसी, शिवा।
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.४.१२७ — वनौषधिवर्गः
झटामलाज्झटा ताली शिवा तामलकीति च ।प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः ॥
भुईं-आँवला के और नाम — झटा, अमला, अज्झटा, ताली, शिवा, तामलकी। पुण्डरिया — प्रपौण्डरीक, पौण्डर्य। तुन (नन्दीवृक्ष) के नाम — तुन्न, कुबेरक —
अमरकोश २.६.२० — मनुष्यवर्गः
विप्रश्निका त्वीक्षणिका दैवज्ञाथ रजस्वला ।स्त्रीधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपि ॥
भविष्य बताने वाली स्त्री — विप्रश्निका, ईक्षणिका, दैवज्ञा। रजस्वला स्त्री — रजस्वला, स्त्रीधर्मिणी, अवि, आत्रेयी, मलिनी, पुष्पवती —
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.६८ — वैश्यवर्गः
अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी ।वर्णादिभेदात्संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥
गाय के और नाम — अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी। श्रेष्ठ गाय — नैचिकी। रंग आदि के भेद से — शबली (चितकबरी), धवला (सफ़ेद) आदि नाम।
अमरकोश २.९.१११ — वैश्यवर्गः
गोलोमी भूतकेशो ना पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ।त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥
भूतकेशी (एक औषधि) — गोलोमी, भूतकेश (पुं॰)। लाल चन्दन — पत्रांग, रक्तचन्दन। सोंठ-पीपल-काली मिर्च का योग — त्रिकटु, त्र्यूषण, व्योष। हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग — त्रिफला, फलत्रिक।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.१५१ — नानार्थवर्गः
क्षितिक्षान्त्योः क्षमायुक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु ।त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा ॥
क्षमा — पृथ्वी, सहनशीलता। क्षम — सहनशील, समर्थ, हितकारी (तीनों लिङ्ग)। श्याम — हरा, काला (तीनों लिङ्ग)। श्यामा — शारिवा (एक औषधि), रात्रि (और यौवना स्त्री)।
अमरकोश ३.३.१७९ — नानार्थवर्गः
विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु ।सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रिषु ॥
बभ्रु (पुं॰) — बड़ा नेवला, विष्णु; भूरा-पीला (तीनों लिङ्ग)। सार — बल, स्थिर (मूल) अंश (पुं॰); न्यायोचित (नपुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१८५ — नानार्थवर्गः
धात्री स्यादुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि ।क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥
धात्री — धाय (उपमाता), पृथ्वी, आँवला। क्षुद्रा — अंगहीन स्त्री, नटी, वेश्या, मधुमक्खी, कटेरी (एक औषधि)।
अमरकोश ३.५.३३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
मोदकस्तण्डकष्टङ्कः शाटकः कर्पटोऽर्बुदः ।पातकोद्योगचरकतमालामलका नडः ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) मोदक (लड्डू), तण्डक, टंक, शाटक (साड़ी), कर्पट (चिथड़ा), अर्बुद, पातक (पाप), उद्योग, चरक, तमाल, आमलक (आँवला), नड (नरकट) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें