📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वसु" के १५ परिणाम
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.७.७ — नाट्यवर्गः
स्याद्यशः पटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् ।आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्कोणो वीणादि वादनम् ॥
विजय-ढोल — यशःपटह, ढक्का; नगाड़ा — भेरी (स्त्री॰), दुन्दुभि (पुं॰); ढोल — आनक, पटह (पुं॰/नपुं॰)। वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.६.२५ — मनुष्यवर्गः
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः ।सुता मातृष्वसुश्चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥
बुआ का पुत्र — पैतृष्वसेय, पैतृष्वस्रीय; इसी प्रकार मौसी के पुत्र (मातृष्वसेय, मातृष्वस्रीय)। सौतेली माँ का पुत्र — वैमात्रेय, विमातृज।
अमरकोश २.९.४३ — वैश्यवर्गः
रौमकं वसुकं पाक्यं विडं च कृतके द्वयम् ।सौवर्चलेऽक्षरुचके तिलकं तत्र मेचके ॥
साँभर झील का नमक — रौमक, वसुक। बनाया हुआ (पकाया) नमक — पाक्य, बिड। काला/सौंचर नमक — सौवर्चल, अक्ष, रुचक; उनमें काला वाला — तिलक।
अमरकोश २.९.९० — वैश्यवर्गः
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥
धन के नाम — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ, रै, विभव।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.३.२४३ — नानार्थवर्गः
देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ।विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥
वसु (पुं॰) — आठ वसु देवता, अग्नि, किरण; (नपुं॰) रत्न, धन। वेधा — विष्णु भी (ब्रह्मा भी)। आशीः (स्त्री॰) — आशीर्वाद (हित की कामना), साँप का दाँत।