📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वस्तु" के ४७ परिणाम
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.६५ — स्वर्गवर्गः
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ।बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥
अग्नि के और नाम — कृपीटयोनि, ज्वलन, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध।
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.७० — स्वर्गवर्गः
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ।धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥
राख के और नाम — क्षार, रक्षा। वन की आग के नाम — दाव, दव, वनहुताशन। यम के नाम — धर्मराज, पितृपति, समवर्ती, परेतराट्।
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.१० — दिग्वर्गः
कादम्बिनी मेघमाला त्रिषु मेघभवेऽभ्रियम् ।स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितादि च ॥
बादलों की पंक्ति — कादम्बिनी, मेघमाला। बादल से उत्पन्न वस्तु 'अभ्रिय' (तीनों लिङ्गों में)। बादल की गर्जना — स्तनित, गर्जित, रसित आदि।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.५.१८ — धीवर्गः
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम — चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत, कर्बुर। शुक्ल आदि रंग-वाचक शब्द गुण (रंग) के अर्थ में पुंलिङ्ग हैं, और रंग वाली वस्तु के अर्थ में उस वस्तु के लिङ्ग के अनुसार।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश १.९.४ — नरकवर्गः
स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् ॥
दुःख के और नाम — कष्ट, कृच्छ्र, आभील। इनमें से जो शब्द किसी वस्तु के विशेषण हों, वे तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१०.५ — वारिवर्गः
मेघपुष्पं घनरसस्त्रिषु द्वे आप्यमम्मयम् ।भङ्गस्तरङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु ॥
जल के और नाम — मेघपुष्प, घनरस। जल से बनी वस्तु — आप्य, अम्मय (तीनों लिङ्गों में)। लहर के नाम — भंग, तरंग, ऊर्मि (पुं॰/स्त्री॰), वीचि। लहरों में —
अमरकोश १.१०.२६ — वारिवर्गः
आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ।पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ — आहाव, निपान; कुएँ के नाम — अन्धु, प्रहि, कूप (केवल पुं॰), उदपान (पुं॰ या नपुं॰)।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.५.८ — सिंहादिवर्गः
श्वावित्तु शल्यस्तल्लोम्नि शलली शललं शलम् ।वातप्रमीर्वातमृगः कोकस्त्वीहामृगो वृकः ॥
साही — श्वाविध्, शल्य; उसके काँटे — शलली, शलल, शल; वात-मृग (तेज़ भागने वाला हिरण) — वातप्रमी, वातमृग; भेड़िया — कोक, ईहामृग, वृक।
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.९.४ — वैश्यवर्गः
उद्धारोऽर्थप्रयोगस्तु कुसीदं वृद्धिजीविका ।याच्ञयाप्तं याचितकं निमयादापमित्यकम् ॥
उधार — उद्धार। ब्याज पर धन देना (सूदख़ोरी) — अर्थप्रयोग, कुसीद, वृद्धिजीविका। माँगकर लाई (उधार) वस्तु — याचितक। अदला-बदली से पाई वस्तु — आपमित्यक।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.८४ — वैश्यवर्गः
विपणो विक्रयः संख्याः संख्येये ह्यादश त्रिषु ।विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः ॥
बिक्री — विपण, विक्रय। संख्याएँ — एक से दस तक, गिनी जाने वाली वस्तु के विशेषण होकर तीनों लिङ्गों में चलती हैं; बीस आदि सब संख्याएँ (संख्येय और संख्या दोनों अर्थों में) सदा एकवचन में रहती हैं।
अमरकोश २.९.९९ — वैश्यवर्गः
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी ।क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ॥
हर धातु की वस्तु — तैजस, लौह। लोहे का बना (हल का फाल) — कुशी। काँच — क्षार, काच। पारा — चपल, रस, सूत, पारद।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.२९ — शूद्रवर्गः
पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता ।जतुत्रपुविकारे तु जातुषं त्रापुषं त्रिषु ॥
कपड़े, हाथीदाँत आदि से बनी गुड़िया — पांचालिका, पुत्रिका। लाख से बनी वस्तु — जातुष; राँगे से बनी — त्रापुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.२.२८ — सङ्कीर्णवर्गः
विप्रलम्भो विप्रयोगो विलम्भस्त्वतिसर्जनम् ।विश्रावस्तु प्रतिख्यातिरवेक्षा प्रतिजागरः ॥
(प्रेमियों का) वियोग — विप्रलम्भ, विप्रयोग। (अत्यधिक) दान — विलम्भ, अतिसर्जन। अत्यधिक प्रसिद्धि — विश्राव, प्रतिख्याति। देख-रेख — अवेक्षा, प्रतिजागर।
अमरकोश ३.२.४० — सङ्कीर्णवर्गः
आपूपिकं शाष्कुलिकमेवमाद्यमचेतसाम् ।माणवानां तु माणव्यं सहायानां सहायता ॥
अचेतन वस्तुओं के समूह — पुओं का 'आपूपिक', पूड़ियों का 'शाष्कुलिक' आदि। बालकों का समूह — माणव्य। सहायकों का समूह — सहायता।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
अमरकोश ३.३.१०१ — नानार्थवर्गः
पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ।गोष्पदं सेविते माने प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ॥
पद — व्यवसाय (प्रयत्न), रक्षा, स्थान (पद), चिह्न, पैर, वस्तु (और शब्द)। गोष्पद — (गायों से) सेवित स्थान, गाय के खुर जितना छोटा माप। आस्पद — प्रतिष्ठा (स्थान), कार्य।
अमरकोश ३.३.२३० — नानार्थवर्गः
नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः ॥
नाश — क्षय, अदृश्य होना। जीवितेश — प्रियतम, यमराज। निस्त्रिंश — क्रूर, तलवार। अंशु — सूर्य; किरणें (बहुवचन)।
अमरकोश ३.३.२३६ — नानार्थवर्गः
पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च ।उपादानेऽप्यामिषं स्यादपराधेऽपि किल्बिषम् ॥
पौरुष — पुरुषत्व, पुरुषार्थ (पराक्रम)। विष — जल भी (ज़हर भी)। आमिष — लोभ की वस्तु भी (मांस भी)। किल्बिष — अपराध भी (पाप भी)।
अमरकोश ३.३.२३८ — नानार्थवर्गः
त्विट् शोभापि त्रिषु परे न्यक्षं कार्त्स्न्यनिकृष्टयोः ।प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षो रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे ॥
त्विष् — शोभा भी (कान्ति भी)। (आगे तीनों लिङ्ग।) न्यक्ष — सम्पूर्ण, निकृष्ट। अध्यक्ष — प्रत्यक्ष (आँखों के सामने), अधिकारी। रूक्ष — प्रेम-रहित, रूखा।
अमरकोश ३.३.२५४ — नानार्थवर्गः
परिच्छदे नृपार्हेऽर्थे परिबर्होऽव्ययाः परे ।आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे ॥
परिबर्ह — साज़-सामान, राजा के योग्य वस्तु। आगे अव्यय हैं — 'आङ्' (आ) — थोड़ा (आपिंगल), चारों ओर व्याप्ति (आकाश), सीमा ('आ-मरणात्'), धातु के साथ (आगच्छ)।
अमरकोश ३.४.२२ — अव्ययवर्गः
ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि श्वः परश्वस्तु परेऽहनि ।तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥
बीता कल — ह्यः। आने वाला कल — श्वः। परसों — परश्वः। तब — तदा, तदानीम्। एक साथ/एक बार — युगपत्, एकदा। सदा — सर्वदा, सदा।
अमरकोश ३.५.१३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्नन्ता अबाधिताः ।कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः ॥
(पुल्लिंग —) श्रीवेष्ट आदि गोंद-निर्यास; 'अस्' और 'अन्' अन्त वाले (यदि अन्य नियम से बाधित न हों); कसेरू, जतु (लाख), वस्तु को छोड़कर 'तु' और 'रु' अन्त वाले (हेतुः, मेरुः) —
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।