🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:11 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वहा" के २६ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.७० — स्वर्गवर्गः
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ।धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥
राख के और नाम — क्षार, रक्षा। वन की आग के नाम — दाव, दव, वनहुताशन। यम के नाम — धर्मराज, पितृपति, समवर्ती, परेतराट्।
अमरकोश १.४.२७ — कालवर्गः
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥
शुभ/कल्याण के नाम — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.७.४४ — ब्रह्मवर्गः
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः ।संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः ॥
मुख्य (प्रथम) विधि — मुख्य कल्प। उससे निम्न (विकल्प) — अनुकल्प। संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ — उपाकरण।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.९.६ — वैश्यवर्गः
क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं व्रैहेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवो हि यत् ॥
किसान — क्षेत्राजीव, कर्षक, कृषक, कृषीवल। धान (व्रीहि) उगाने योग्य खेत — व्रैहेय; शालि (उत्तम धान) उगाने योग्य — शालेय।
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.३.२३५ — नानार्थवर्गः
ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ।कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षूः कुल्याभिधायिनी ॥
अक्ष (पुं॰) — पासा, (भार) कर्ष/पहिये का धुरा, मुक़दमा (व्यवहार), बहेड़ा वृक्ष। कर्षु — उपलों की आग, जीविका (कृषि) (पुं॰); नहर (स्त्री॰, कर्षू)।
अमरकोश ३.४.३ — अव्ययवर्गः
पृथग्विनान्तरेणर्ते हिरुङ्नाना च वर्जने ।यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्ये तु चिच्चन ॥
बिना/अलग — पृथक्, विना, अन्तरेण, ऋते, हिरुक्, नाना। कारण — यत्-तत् (क्योंकि-इसलिये), यतः-ततः। अपूर्णता (कोई-कोई) — चित्, चन (कश्चित्, कदाचन)।
अमरकोश ३.५.३४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कुष्ठं मुण्डं शीधु बुस्तं क्ष्वेडितं क्षेमकुट्टिमम् ।संगमं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कुष्ठ, मुण्ड, शीधु (मदिरा), बुस्त, क्ष्वेडित (सिंहनाद), क्षेम, कुट्टिम (फ़र्श), संगम, शतमान (एक माप), अर्म, शम्बल (पाथेय), अव्यय, ताण्डव —
अमरकोश ३.५.३६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाद्यं वैदिकं ध्रुवम् ।तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश्चित है, वह यहाँ नहीं कहा गया; यदि लोक-व्यवहार में भी वह मिले, तो उसे शेष (पुं॰-नपुं॰ दोनों) की तरह मान लें।
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें