📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वह्" के १५ परिणाम
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.९.१०६ — वैश्यवर्गः
रङ्गवङ्गे अथ पिचुस्तूलोऽथ कमलोत्तरम् ।स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि ॥
राँगे के और नाम — रंग, वंग। रुई — पिचु, तूल। कुसुम्भ (कुसुम का फूल, लाल रंग) — कमलोत्तर, कुसुम्भ, वह्निशिख, महारजन।
अमरकोश ३.१.६९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चप्रांशून्नतोदग्रोच्छ्रितास्तुङ्गेऽथ वामने ।न्यङ्नीचखर्वह्रस्वाः स्युरवाग्रेऽवनतानते ॥
ऊँचा — उच्च, प्रांशु, उन्नत, उदग्र, उच्छ्रित, तुंग। नाटा/नीचा — वामन, न्यक्, नीच, खर्व, ह्रस्व। झुका हुआ — अवाग्र, अवनत, आनत।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.७८ — नानार्थवर्गः
रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः ।जगती जगति च्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥
हेति — सूर्य की किरण, शस्त्र, अग्नि की लपट। जगती — संसार, एक छन्द (48 अक्षर), पृथ्वी।
अमरकोश ३.३.११२ — नानार्थवर्गः
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।सूर्यवह्नी चित्रभानू भानू रश्मिदिवाकरौ ॥
अवष्टब्ध — सहारा लिया हुआ, निकट भी। प्रसिद्ध — विख्यात, सजा हुआ। चित्रभानु — सूर्य, अग्नि। भानु — किरण, सूर्य।
अमरकोश ३.३.११४ — नानार्थवर्गः
तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ ।प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ ॥
शिखरी — वृक्ष, पर्वत। शिखी — अग्नि, मोर। प्रतियत्न — लालसा, (बन्दी को) पकड़ना (और संस्कार)। सादी —
अमरकोश ३.३.२१७ — नानार्थवर्गः
दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ ।मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः ॥
दव/दाव — वन, जंगल की आग (दावानल)। भव — जन्म (संसार), शिव। सचिव — मन्त्री, सहायक। धव — पति, एक वृक्ष, मनुष्य।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.४.२१ — अव्ययवर्गः
तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः ।उभयद्युश्चोभयेद्युः परेत्वह्नि परेद्यवि ॥
(इसी प्रकार) अधर, अन्य, अन्यतर, इतर से — पूर्वेद्युः (पिछले दिन), उत्तरेद्युः, अपरेद्युः, अधरेद्युः, अन्येद्युः, अन्यतरेद्युः, इतरेद्युः। दोनों दिन — उभयद्युः, उभयेद्युः। अगले दिन — परेद्यवि।