📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वाक्य" के १४ परिणाम
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.२८ — शूद्रवर्गः
पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः ।वाणिर्व्यूतिः स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ॥
करघे का डण्डा — वेमन् (पुं॰), वायदण्ड। धागे — सूत्र, तन्तु (पुं॰)। बुनाई — वाणि, व्यूति (स्त्री॰)। लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति — पुस्त।
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.१.४२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तो बद्धे कीलितसंयतौ ।आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः ॥
निन्दित — अधिक्षिप्त, प्रतिक्षिप्त। बँधा हुआ — बद्ध, कीलित, संयत। विपत्ति में पड़ा — आपन्न, आपत्प्राप्त। डरकर भागा — कान्दिशीक, भयद्रुत।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.१३० — नानार्थवर्गः
प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः ॥
प्रधान — परमात्मा (सांख्य की प्रकृति), बुद्धि (और मुख्य)। प्रज्ञान — बुद्धि, चिह्न। प्रसून — फूल, फल। निधन — कुल, मृत्यु।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२५५ — नानार्थवर्गः
आ प्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः ।पापकुत्सेषदर्थे कु धिङ्निर्भत्सननिन्दयोः ॥
'आ' (प्रगृह्य) — स्मरण ('आ, याद आया!'), वाक्य-आरम्भ। 'आस्' — क्रोध, पीड़ा। 'कु' — पाप, निन्दा, थोड़ा (कुपुत्र, कोष्ण)। 'धिक्' — फटकार, निन्दा।
अमरकोश ३.३.२५९ — नानार्थवर्गः
खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत ।हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः ॥
'बत' — खेद, दया, सन्तोष, आश्चर्य, सम्बोधन। 'हन्त' — हर्ष, दया, वाक्य-आरम्भ, विषाद।
अमरकोश ३.३.२७० — नानार्थवर्गः
निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु ।समीपोभयतश्शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः ॥
'खलु' — निषेध ('खलु रुदित्वा' = मत रो), वाक्य की शोभा, जिज्ञासा, मनाना (और निश्चय)। 'अभितः' — निकट, दोनों ओर, शीघ्र, सब ओर, सामने।