📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वाच्" के १० परिणाम
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश २.७.२८ — ब्रह्मवर्गः
परम्पराकं शमनं प्रोक्षणं च वधार्थकम् ।वाच्यलिङ्गाः प्रमीतोपसम्पन्नप्रोक्षिता हते ॥
(यज्ञ में पशु के) वध के अर्थ में — परम्पराक, शमन, प्रोक्षण। यज्ञ में अर्पित पशु — प्रमीत, उपसम्पन्न, प्रोक्षित (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग)।
अमरकोश २.१०.३७ — शूद्रवर्गः
वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।साधारणः समानश्च स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥
समान/सदृश — सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान (ये विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले)। और ये (आगे वाले) समास के उत्तरपद में ही (प्रयुक्त होते हैं) —
अमरकोश ३.३.३९ — नानार्थवर्गः
अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु ।पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः ॥
अब्ज — शंख, चन्द्रमा (जल में उत्पन्न; कमल भी)। निज — अपना, नित्य (तीनों लिङ्ग)। क्षेत्रज्ञ — आत्मा (पुं॰); कुशल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.४६ — नानार्थवर्गः
कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु ।पटुर्द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवेऽपि च ॥
कष्ट — कठिन, दुर्गम। पटु — कुशल, तेज़, नीरोग (दोनों शब्द तीनों लिङ्गों में)। नीलकण्ठ — शिव भी (मोर भी)।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१४० — नानार्थवर्गः
रवर्णे पुंसि रेफः स्यात्कुत्सिते वाच्यलिङ्गकः ।कुतपो मृगरोमोत्थपटे चाह्नोऽष्टमेंऽशके ॥
रेफ — 'र' अक्षर (पुं॰); निन्दित (तीनों लिङ्ग)। कुतप — हिरण के रोएँ का कम्बल, दिन का आठवाँ भाग (दोपहर — श्राद्धकाल)।
अमरकोश ३.३.२२४ — नानार्थवर्गः
द्रव्यासु व्यवसायेऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।क्लीबं नपुंसकं षण्डे वाच्यलिङ्गमविक्रमे ॥
सत्त्व — द्रव्य (पदार्थ), प्राण, उत्साह (और सत्त्वगुण) (नपुं॰); प्राणी (पुं॰/नपुं॰)। क्लीब — नपुंसक; पराक्रम-हीन (तीनों लिङ्ग)।