📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वाज" के १८ परिणाम
अमरकोश २.१.१९ — भूमिवर्गः
गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगं नल्वः किष्कुचतुःशतम् ।घण्टापथः संसरणं तत्पुरस्योपनिष्करम् ॥
दो कोस की दूरी — गव्यूति (स्त्री॰); चार सौ हाथ की दूरी — नल्व; राजमार्ग — घण्टापथ, संसरण; नगर का मुख्य मार्ग — उपनिष्कर।
अमरकोश २.२.७ — पुरवर्गः
चैत्यमायतनं तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ।आवेशनं शिल्पिशाला प्रपा पानीयशालिका ॥
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल — चैत्य, आयतन; घुड़साल — वाजिशाला, मन्दुरा; कारीगरों की कार्यशाला — आवेशन, शिल्पिशाला; प्याऊ — प्रपा, पानीयशालिका।
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.५.१७ — सिंहादिवर्गः
दिवान्धः कौशिको घूको दिवाभीतो निशाटनः ।व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जरीटस्तु खञ्जनः ॥
उल्लू के और नाम — दिवान्ध, कौशिक, घूक, दिवाभीत, निशाटन। भरद्वाज पक्षी — व्याघ्राट, भरद्वाज। खंजन — खंजरीट, खंजन।
अमरकोश २.५.३६ — सिंहादिवर्गः
नगौकोवाजिविकिरविविष्किरपतत्रयः ।नीडोद्भवा गरुत्मन्तः पित्सन्तो नभसङ्गमाः ॥
पक्षी के और नाम — नगौका, वाजी, विकिर, वि, विष्किर, पतत्रि, नीडोद्भव, गरुत्मान्, पित्सन्, नभसंगम।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.८७ — क्षत्रियवर्गः
कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुर्द्वयोः ।प्रक्ष्वेडनास्तु नाराचाः पक्षो वाजस्त्रिषूत्तरे ॥
बाण के और नाम — कलम्ब, मार्गण, शर, पत्री, रोप, इषु (पुं॰/स्त्री॰)। पूरे लोहे का बाण — प्रक्ष्वेडन, नाराच। बाण के पंख — पक्ष, वाज। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।)
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश ३.२.९ — सङ्कीर्णवर्गः
ओषः प्लोषे नयो नाये ज्यानिर्जीर्णौ भ्रमो भ्रमौ ।स्फातिर्वृद्धौ प्रथाख्यातौ स्पृष्टिः पृक्तौ स्नवः स्रवे ॥
जलना — ओष, प्लोष। ले जाना/नीति — नय, नाय। बुढ़ापा/क्षीणता — ज्यानि, जीर्णि। घूमना — भ्रम, भ्रमि। बढ़ना — स्फाति, वृद्धि। प्रसिद्धि — प्रथा, ख्याति। स्पर्श — स्पृष्टि, पृक्ति। बहना — स्नव, स्रव।
अमरकोश ३.३.७५ — नानार्थवर्गः
आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः ।प्रचारस्यन्दयो रीतिरीतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥
आर्ति/अर्ति — पीड़ा, धनुष का सिरा। जाति — सामान्य (वर्ग), जन्म। रीति — प्रचलन (ढंग), बहाव (और पीतल)। ईति — उपद्रव, परदेश-वास (और खेती की छह आपदाएँ)।
अमरकोश ३.३.११५ — नानार्थवर्गः
द्वौ सारथिहयारोहौ वाजिनोऽश्वेषु पक्षिणः ।कुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामप्यथ हायनाः ॥
सादी — सारथि, घुड़सवार। वाजी — घोड़े, पक्षी, बाण। अभिजन — कुल, जन्मभूमि। हायन —
अमरकोश ३.३.१८३ — नानार्थवर्गः
यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु ।शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु ॥
हरि (पुं॰) — यम, वायु, इन्द्र, चन्द्रमा, सूर्य, विष्णु, सिंह, किरण, घोड़ा, तोता, साँप, बन्दर, मेंढक; पीला-भूरा (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.५.३१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
राजसूयं वाजपेयं गद्यपद्ये कृतौ कवेः ।माणिक्यभाष्यसिन्दूरचीरचीवरपिञ्जरम् ॥
(नपुंसक —) राजसूय, वाजपेय (यज्ञ), कवि की रचना के अर्थ में गद्य और पद्य, माणिक्य, भाष्य, सिन्दूर, चीर (वस्त्र), चीवर (भिक्षु-वस्त्र), पिंजर —