🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:40:59 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वाद्य" के १७ परिणाम

अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.११ — नाट्यवर्गः
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने ।तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् ॥
नृत्य के नाम — ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य, नर्तन। नृत्य, गीत और वाद्य — इन तीनों का मेल 'तौर्यत्रिक' या 'नाट्य' कहलाता है।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.६.११० — मनुष्यवर्गः
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु ।पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् ॥
करधनी का और नाम — सारसन (नपुं॰)। पुरुष की कमर की ज़ंजीर — शृंखल (तीनों लिङ्ग)। पायल — पादांगद, तुलाकोटि, मंजीर, नूपुर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश ३.१.५० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अहङ्कारवानहंयुः शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।दिव्योपपादुका देवा नृगवाद्या जरायुजाः ॥
अहंकारी — अहंकारवान्, अहंयु। शुभ से युक्त — शुभंयु, शुभान्वित। देवता — दिव्योपपादुक (बिना गर्भ के प्रकट होने वाले)। मनुष्य, गाय आदि — जरायुज (झिल्ली/गर्भ से जन्मे)।
अमरकोश ३.३.३ — नानार्थवर्गः
जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ ।आलोकौ दर्शनद्योतौ भेरीपटहमानकौ ॥
जम्बुक — सियार, वरुण। पृथुक — चिउड़ा, बालक। आलोक — देखना, प्रकाश। आनक — भेरी (नगाड़ा), पटह (ढोल)।
अमरकोश ३.३.१२८ — नानार्थवर्गः
व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि ॥
व्यसन — विपत्ति, पतन, काम से उत्पन्न दोष (शिकार, जुआ आदि) और क्रोध से उत्पन्न दोष। पक्ष्म — बरौनी, पराग, धागे आदि का अति सूक्ष्म अंश।
अमरकोश ३.३.१९४ — नानार्थवर्गः
औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने ।पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ॥
औशीर — चँवर, दण्ड (पुं॰); बिछौना, आसन (नपुं॰; खस से बना)। पुष्कर — हाथी की सूँड का सिरा, वाद्य (ढोल) का मुख, जल —
अमरकोश ३.५.३६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाद्यं वैदिकं ध्रुवम् ।तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश्चित है, वह यहाँ नहीं कहा गया; यदि लोक-व्यवहार में भी वह मिले, तो उसे शेष (पुं॰-नपुं॰ दोनों) की तरह मान लें।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें