📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "वारण" के १० परिणाम
अमरकोश १.३.१४ — दिग्वर्गः
वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्दिनम् ।अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्धिरपवारणम् ॥
ओला — करका; बादलों से ढका दिन — दुर्दिन। छिपाव/आड़ के नाम — अन्तर्धा, व्यवधा, अन्तर्धि (पुं॰), अपवारण —
अमरकोश २.४.११३ — वनौषधिवर्गः
कदली वारणबुसा रम्भा मोचांशुमत्फला ।काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्गा सहेत्यपि ॥
केले के नाम — कदली, वारणबुसा, रम्भा, मोचा, अंशुमत्फला, काष्ठीला। मुगवन (जंगली मूँग) — मुद्गपर्णी, काकमुद्गा, सहा।
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.८.३४ — क्षत्रियवर्गः
दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः ।मतङ्गजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी ॥
हाथी के नाम — दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, मतंगज, गज, नाग, कुंजर, वारण, करी।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.८.१०३ — क्षत्रियवर्गः
वीरपानं तु यत्पानं वृत्ते भाविनि वारणे ।युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् ॥
युद्ध से पहले या बाद (वीरों द्वारा) किया जाने वाला पान — वीरपान। युद्ध के नाम — युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण —
अमरकोश ३.२.३ — सङ्कीर्णवर्गः
शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।अवदानं कर्म वृत्तं काम्यदानं प्रवारणम् ॥
मन की शान्ति — शमथ, शम, शान्ति। इन्द्रिय-संयम — दान्ति, दमथ, दम। प्रशंसनीय कर्म — अवदान, कर्मवृत्त। (फल की इच्छा से) काम्य दान — प्रवारण।
अमरकोश ३.३.१३२ — नानार्थवर्गः
सन्निवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः ।आच्छादने संपिधानमपवारणमित्युभे ॥
संस्थान — चौराहा, बनावट (आकृति)। लक्ष्म — चिह्न, प्रधान। ढकना — आच्छादन, सम्पिधान, अपवारण।
अमरकोश ३.३.२६७ — नानार्थवर्गः
अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!)। 'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध)। 'समया' — निकट, मध्य।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।