🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:27:05 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वार्" के २९ परिणाम

अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश २.२.१६ — पुरवर्गः
कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम् ।स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका ॥
कबूतरों के बैठने का छज्जा — कपोतपालिका, विटंक (पुं॰/नपुं॰); द्वार — द्वार् (स्त्री॰), द्वार, प्रतीहार; आँगन का चबूतरा — वितर्दि, वेदिका।
अमरकोश २.४.११४ — वनौषधिवर्गः
वार्ताकी हिङ्गुली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी ।नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली ॥
बैंगन के नाम — वार्ताकी, हिंगुली, सिंही, भण्टाकी, दुष्प्रधर्षिणी। रास्ना के नाम — नाकुली, सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली —
अमरकोश २.४.१५० — वनौषधिवर्गः
पारावताङ्घ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ।वार्षिकं त्रायमाणा स्यात्त्रायन्ती बलभद्रिका ॥
मालकँगनी (ज्योतिष्मती) के नाम — पारावतांघ्रि, कटभी, पण्या, ज्योतिष्मती। त्रायमाणा के नाम — वार्षिक, त्रायमाणा, त्रायन्ती, बलभद्रिका।
अमरकोश २.४.१५८ — वनौषधिवर्गः
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ।सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता ॥
बथुआ (वास्तुक) — ये सब साग के भेद हैं। दूब के नाम — दूर्वा, शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता। और वह सफ़ेद दूब —
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.४.१६९ — वनौषधिवर्गः
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरोऽस्य तु ।फलमुद्वेगमेते च हिन्तालसहितास्त्रयः ॥
सुपारी के पेड़ के नाम — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक, खपुर; उसका फल — उद्वेग। ये (ताल, नारियल, सुपारी) और हिन्ताल —
अमरकोश २.६.४० — मनुष्यवर्गः
शिशुत्वं शैशवं बाल्यं तारुण्यं यौवनं समे ।स्यात्स्थाविरं तु वृद्धत्वं वृद्धसंघेऽपि वार्धकम् ॥
बचपन — शिशुत्व, शैशव, बाल्य; जवानी — तारुण्य, यौवन; बुढ़ापा — स्थाविर, वृद्धत्व; वृद्धों का समूह — वार्धक (बुढ़ापा भी)।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.७.१९ — ब्रह्मवर्गः
अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।आग्नीध्राद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो याजकाश्च ते ॥
यजुर्वेद, सामवेद और ऋग्वेद के ज्ञाता — क्रमशः अध्वर्यु, उद्गाता, होता। धन (दक्षिणा) देकर वरण किये जाने वाले आग्नीध्र आदि पुरोहित — ऋत्विज्, याजक।
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.१०.१५ — शूद्रवर्गः
भृतको भृतिभुक्कर्मकरो वैतनिकोऽपि सः ।वार्तावहो वैवधिको भारवाहस्तु भारिकः ॥
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर — भृतक, भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक। सन्देशवाहक/बहँगी ढोने वाला — वार्तावह, वैवधिक। बोझ ढोने वाला (कुली) — भारवाह, भारिक।
अमरकोश ३.१.१३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वार्यः कार्यकर्ता यः सम्पन्नः सत्त्वसम्पदा ।अवाचि मूकोऽथ मनोजवसः पितृसन्निभः ॥
धैर्य-बल से सम्पन्न (निःशंक) कार्यकर्ता — निर्वार्य। गूँगा — अवाक्, मूक। पिता के समान — मनोजवस, पितृसन्निभ।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
अमरकोश ३.२.४३ — सङ्कीर्णवर्गः
अपि साहस्रकारीषचार्मणाथर्वणादिकम् ॥
(समूह के अर्थ में) — हज़ारों का 'साहस्र', उपलों का 'कारीष', चमड़ों का 'चार्मण', अथर्ववेदियों का 'आथर्वण' आदि भी।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.७० — नानार्थवर्गः
क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे ।वृत्तान्तः स्यात्प्रकरणे प्रकारे कार्त्स्न्यवार्तयोः ॥
क्षत्ता — सारथि, द्वारपाल, क्षत्रिया माता से शूद्र का पुत्र। वृत्तान्त — प्रसंग, प्रकार, सम्पूर्णता, समाचार।
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
अमरकोश ३.३.८३ — नानार्थवर्गः
वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते ।कलधौतं रूप्यहेम्नोर्निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥
वार्त — निःसार, नीरोग (तीनों लिङ्ग)। घृत, अमृत — जल भी (घी, अमृत भी)। कलधौत — चाँदी, सोना। निमित्त — कारण, लक्षण (शकुन)।
अमरकोश ३.३.१०० — नानार्थवर्गः
स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु ।धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् ॥
संविद् (स्त्री॰) — ज्ञान, वार्तालाप, प्रतिज्ञा (सहमति), युद्ध, नाम। उपनिषद् — धर्म, रहस्य (गूढ़ ज्ञान)। शरद् — एक ऋतु, वर्ष।
अमरकोश ३.३.२३५ — नानार्थवर्गः
ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ।कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षूः कुल्याभिधायिनी ॥
अक्ष (पुं॰) — पासा, (भार) कर्ष/पहिये का धुरा, मुक़दमा (व्यवहार), बहेड़ा वृक्ष। कर्षु — उपलों की आग, जीविका (कृषि) (पुं॰); नहर (स्त्री॰, कर्षू)।
अमरकोश ३.३.२३७ — नानार्थवर्गः
स्याद्वृष्टौ लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम् ।प्रेक्षा नृत्येक्षणं प्रज्ञा भिक्षा सेवार्थना भृतिः ॥
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) — वर्षा, (पृथ्वी का) खण्ड (भारतवर्ष), साल। प्रेक्षा — नृत्य देखना, बुद्धि। भिक्षा — सेवा, माँगना, वेतन।
अमरकोश ३.३.२५१ — नानार्थवर्गः
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः ।द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके ॥
बर्ह — पत्ता भी (मोरपंख भी)। ग्रह — आग्रह (हठ), ग्रहण (उपराग), सूर्य आदि ग्रह। निर्यूह — द्वार, शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी (दीवार में निकला)।
अमरकोश ३.३.२६९ — नानार्थवर्गः
ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ।स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भाव्ययोः किल ॥
'ऊररी/ऊरी/उररी' — विस्तार, स्वीकार ('उररीकृत' = स्वीकृत)। 'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक। 'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें