📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "विभा" के १४ परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.६.७९ — मनुष्यवर्गः
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः ।स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥
छाती — उरस्, वत्स, वक्षस्। शरीर का पिछला भाग — पृष्ठ (पीठ)। कन्धा — स्कन्ध, भुजशिरस्, अंस (पुं॰/नपुं॰)। उसके (कन्धे-छाती के) जोड़ — जत्रु (हँसली)।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश ३.३.३९ — नानार्थवर्गः
अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु ।पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः ॥
अब्ज — शंख, चन्द्रमा (जल में उत्पन्न; कमल भी)। निज — अपना, नित्य (तीनों लिङ्ग)। क्षेत्रज्ञ — आत्मा (पुं॰); कुशल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।