📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "विश्" के ४८ परिणाम
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२३ — स्वर्गवर्गः
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः ।पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः ॥
विष्णु के और नाम — विश्वम्भर, कैटभजित्, विधु, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.४.२ — वनौषधिवर्गः
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् ।अमात्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका ॥
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन — आराम, उपवन; मन्त्रियों और गणिकाओं के घर का उपवन — वृक्षवाटिका।
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.६९ — मनुष्यवर्गः
पुरीषं गूथवर्चस्कमस्त्री विष्ठाविशौ स्त्रियौ ।स्यात्कर्परः कपालोऽस्त्री कीकसं कुल्यमस्थि च ॥
मल के और नाम — पुरीष, गूथ, वर्चस्क (पुं॰/नपुं॰), विष्ठा, विश् (स्त्री॰)। खोपड़ी — कर्पर, कपाल (पुं॰/नपुं॰)। हड्डी — कीकस, कुल्य, अस्थि।
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.६.१३६ — मनुष्यवर्गः
माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकः ।प्रभ्रष्टकं शिखालम्बि पुरोन्यस्तं ललामकम् ॥
सिर पर पहनी माला — माल्य, माला, स्रज्। बालों के बीच गुँथी माला — गर्भक। चोटी से लटकती माला — प्रभ्रष्टक। माथे के आगे लटकती माला — ललामक।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.८.८ — क्षत्रियवर्गः
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः ।सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ॥
अन्तःपुर (रनिवास) का अधिकारी — अन्तर्वंशिक। उसके रक्षक (वृद्ध अधिकारी) — सौविदल्ल, कंचुकी, स्थापत्य, सौविद।
अमरकोश २.८.१३ — क्षत्रियवर्गः
यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्चरः स्पशः ।चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ ॥
गुप्तचर — यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, स्पश, चार, गूढपुरुष। विश्वसनीय — आप्त, प्रत्ययित।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.९.३९ — वैश्यवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ।आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि च ॥
सोंठ के और नाम — विश्व (स्त्री॰/नपुं॰), नागर, विश्वभेषज। काँजी — आरनालक, सौवीर, कुल्माष, अभिषुत —
अमरकोश २.९.६७ — वैश्यवर्गः
स तु सर्वधुरीणः स्याद्यो वै सर्वधुरावहः ।माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माता च शृङ्गिणी ॥
जो सब ओर के भार ढो सके — सर्वधुरीण, सर्वधुरावह। गाय के नाम — माहेयी, सौरभेयी, गो, उस्रा, माता, शृंगिणी —
अमरकोश २.१०.९ — शूद्रवर्गः
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारस्तु काष्ठतट् ।ग्रामाधीनो ग्रामतक्षः कौटतक्षोऽनधीनकः ॥
बढ़ई — तक्षा, वर्धकि, त्वष्टा, रथकार, काष्ठतक्ष। गाँव के अधीन (गाँव का) बढ़ई — ग्रामतक्ष। स्वतन्त्र (अपनी दुकान वाला) बढ़ई — कौटतक्ष।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश २.१०.३५ — शूद्रवर्गः
क्रकचोऽस्त्री करपत्रमारा चर्मप्रभेदिका ।सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥
आरा (लकड़ी चीरने का) — क्रकच (पुं॰/नपुं॰), करपत्र। चमड़ा काटने की सुतारी — आरा, चर्मप्रभेदिका। लोहे की मूर्ति/खम्भा — सूर्मी, स्थूणा, अयःप्रतिमा। कला-कौशल का कार्य — शिल्प।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.६४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विश्वमशेषं कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।समग्रं सकलं पूर्णमखण्डं स्यादनूनके ॥
सम्पूर्ण के और नाम — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड, अनूनक।
अमरकोश ३.२.२० — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वेश उपभोगः स्यात्परिसर्पः परिक्रिया ।विधुरं तु प्रविश्लेषेऽभिप्रायश्छन्द आशयः ॥
उपभोग — निर्वेश, उपभोग। (सेवकों आदि से) घेरना — परिसर्प, परिक्रिया। वियोग — विधुर, प्रविश्लेष। आशय — अभिप्राय, छन्द, आशय।
अमरकोश ३.२.२८ — सङ्कीर्णवर्गः
विप्रलम्भो विप्रयोगो विलम्भस्त्वतिसर्जनम् ।विश्रावस्तु प्रतिख्यातिरवेक्षा प्रतिजागरः ॥
(प्रेमियों का) वियोग — विप्रलम्भ, विप्रयोग। (अत्यधिक) दान — विलम्भ, अतिसर्जन। अत्यधिक प्रसिद्धि — विश्राव, प्रतिख्याति। देख-रेख — अवेक्षा, प्रतिजागर।
अमरकोश ३.३.१० — नानार्थवर्गः
महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥
कौशिक — इन्द्र, गुग्गुल, उल्लू, सँपेरा। आतंक — रोग, सन्ताप, शंका। क्षुल्लक — छोटा/थोड़ा (तीनों लिङ्ग; नीच भी)।
अमरकोश ३.३.११० — नानार्थवर्गः
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धासम्प्रत्ययः स्पृहा ।मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ॥
सन्धा — प्रतिज्ञा, मर्यादा। श्रद्धा — विश्वास, इच्छा। मधु — मदिरा, फूलों का रस, शहद (और वसन्त, चैत्र)। अन्ध — अन्धकार भी (अन्धा भी)।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१४३ — नानार्थवर्गः
स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ ।कुक्षिभ्रूणार्भका गर्भा विस्रम्भः प्रणयेऽपि च ॥
स्तम्भ — खम्भा, जड़ता (रुक जाना)। शम्भु — ब्रह्मा, शिव। गर्भ — पेट, भ्रूण, शिशु (और भीतरी भाग)। विस्रम्भ — प्रेम भी (विश्वास भी)।
अमरकोश ३.३.१५६ — नानार्थवर्गः
प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु ।रन्ध्रे शब्देऽथानुशयो दीर्घद्वेषानुतापयोः ॥
प्रत्यय — अधीन, शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, छिद्र, (व्याकरण का) प्रत्यय (शब्दांश)। अनुशय — पुराना द्वेष (बैर), पश्चात्ताप।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.२१९ — नानार्थवर्गः
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।अविश्वासेऽपह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः ॥
प्रसव — उत्पत्ति, फल, फूल, (सन्तान का) जन्म। निह्नव — अविश्वास, (बात को) छिपाना/मुकरना, छल।
अमरकोश ३.३.२२५ — नानार्थवर्गः
द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ द्वौ चराभिमरौ स्पशौ ।द्वौ राशी पुञ्जमेषाद्यौ द्वौ वंशौ कुलमस्करौ ॥
विश् — वैश्य, मनुष्य (प्रजा)। स्पश — गुप्तचर, युद्ध (हत्या)। राशि — ढेर, मेष आदि (बारह राशियाँ)। वंश — कुल, बाँस।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…