🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:31 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "विषय" के २३ परिणाम

अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.५.८ — धीवर्गः
मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥
मोक्ष के और नाम — मोक्ष, अपवर्ग। अज्ञान के नाम — अज्ञान, अविद्या, अहंमति (स्त्री॰)। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श — ये (इन्द्रियों के) विषय हैं।
अमरकोश १.५.९ — धीवर्गः
गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् ॥
विषयों के और नाम — गोचर, इन्द्रियार्थ। इन्द्रिय के नाम — हृषीक, विषयी, इन्द्रिय। गुदा आदि 'कर्मेन्द्रिय', और मन, नेत्र आदि 'ज्ञानेन्द्रिय' (धीन्द्रिय) हैं।
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश २.६.१३ — मनुष्यवर्गः
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा ॥
शूद्र की पत्नी — शूद्री; शूद्र जाति की स्त्री — शूद्रा। अहीर स्त्री — आभीरी, महाशूद्री (जाति और पत्नी, दोनों अर्थों में समान)।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.८.९ — क्षत्रियवर्गः
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
अन्तःपुर के नपुंसक सेवक — शण्ढ, वर्षवर। सेवक — सेवक, अर्थी, अनुजीवी। अपने राज्य से सटा राजा — शत्रु (स्वाभाविक); उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) — मित्र।
अमरकोश ३.१.१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विशेष्यनिघ्नैः सङ्कीर्णैर्नानार्थैरव्ययैरपि ।लिङ्गादिसङ्ग्रहैर्वर्गाः सामान्ये वर्गसंश्रयाः ॥
इस 'सामान्य काण्ड' (तृतीय काण्ड) में विशेष्यनिघ्न (विशेषण), संकीर्ण (मिश्रित), नानार्थ (अनेकार्थक), अव्यय और लिङ्गादि-संग्रह — इन नामों के वर्ग हैं।
अमरकोश ३.२.१ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैः सङ्कीर्णे लिङ्गमुन्नयेत् ।कर्म क्रिया तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः ॥
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अर्थ आदि से समझ लेना चाहिये। क्रिया — कर्म, क्रिया। क्रिया की निरन्तरता हो तो — अपरस्पर।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.२.२३ — सङ्कीर्णवर्गः
संस्तवः स्यात्परिचयः प्रसरस्तु विसर्पणम् ।नीवाकस्तु प्रयामः स्यात्सन्निधिः सन्निकर्षणम् ॥
परिचय — संस्तव, परिचय। फैलना (फोड़े आदि का) — प्रसर, विसर्पण। (अकाल में) अनाज की माँग/जमाख़ोरी — नीवाक, प्रयाम। निकटता — सन्निधि, सन्निकर्षण।
अमरकोश ३.३.१०६ — नानार्थवर्गः
दोषोत्पादेऽनुबन्धः स्यात्प्रकृतस्यादिविनश्वरे ।मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने ॥
अनुबन्ध — दोष की उत्पत्ति (परिणाम), (व्याकरण में) प्रकृति-प्रत्यय के साथ लगकर लुप्त होने वाला अक्षर (इत्), मुख्य का अनुयायी, बालक, प्रकृत (विषय) का अनुवर्तन।
अमरकोश ३.३.१२४ — नानार्थवर्गः
स्यात्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहि पक्षिणाम् ।स्यादुद्यानं निःसरणे वनभेदे प्रयोजने ॥
कौलीन — लोक-निन्दा, पशुओं-साँपों-पक्षियों की लड़ाई (और कुलीनता)। उद्यान — बाहर निकलना, बग़ीचा, प्रयोजन।
अमरकोश ३.३.१६१ — नानार्थवर्गः
विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेष्वपि ।निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री सभायां च प्रतिश्रयः ॥
विषय — जिसका जो ज्ञात हो (ज्ञान का क्षेत्र), इन्द्रियों के शब्द आदि विषय भी (और देश)। कषाय (पुं॰/नपुं॰) — गोंद/काढ़ा भी (कसैला रस, गेरुआ भी)। प्रतिश्रय — सभा भी (आश्रय भी)।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
अमरकोश ३.३.१९० — नानार्थवर्गः
अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि ।चक्रं राष्ट्रेऽप्यक्षरं तु मोक्षेऽपि क्षीरमप्सु च ॥
अजिर — विषय, शरीर (और आँगन)। अम्बर — आकाश, वस्त्र। चक्र — राष्ट्र (राज्य) भी (पहिया, समूह भी)। अक्षर — मोक्ष भी (अक्षर-वर्ण, ब्रह्म भी)। क्षीर — जल भी (दूध भी)।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.३.१९६ — नानार्थवर्गः
छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च ।मुस्तेऽपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम् ॥
(अन्तर —) छिद्र, अपना (आत्मीय), बिना, बाहर, अवसर, मध्य, अन्तरात्मा। पिठर — नागरमोथा भी (हाँडी भी)। नागर — राजकसेरू भी (सोंठ भी, नागरिक भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें