🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:56:06 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "विष्व" के ७ परिणाम

अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश ३.१.३४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
देवानञ्चति देवद्र्यङ्विष्वद्र्यङ्विष्वगञ्चति ।यस्सहाञ्चति सध्र्यङ्स स तिर्यङ्यस्तिरोऽञ्चति ॥
देवताओं की ओर जाने वाला — देवद्र्यङ्; सब ओर जाने वाला — विष्वद्र्यङ्; साथ जाने वाला — सध्र्यङ्; तिरछा जाने वाला — तिर्यङ्।
अमरकोश ३.२.३६ — सङ्कीर्णवर्गः
आविधो विध्यते येन तत्र विष्वक्समे निघः ।उत्कारश्च निकारश्च द्वौ धान्योत्क्षेपणार्थकौ ॥
जिससे छेद किया जाए (बरमा) — आविध। चारों ओर से बराबर (लम्बाई-चौड़ाई वाला वृक्ष आदि) — निघ। अनाज ऊपर उछालना (ओसाना/ढेर लगाना) — उत्कार, निकार।
अमरकोश ३.४.१३ — अव्ययवर्गः
समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि ।अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च ॥
चारों ओर — समन्ततः, परितः, सर्वतः, विष्वक्। अनिच्छा से अनुमति (भले ही) — कामम्। ईर्ष्या सहित स्वीकृति (होने दो!) — अस्तु।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें