🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:38 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "वैर" के १५ परिणाम

अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.११० — क्षत्रियवर्गः
अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।वैरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा ॥
छापा मारना (अचानक आक्रमण) — अभ्यवस्कन्दन, अभ्यासादन। जीत — विजय, जय। बदला लेना — वैरशुद्धि, प्रतीकार, वैरनिर्यातन।
अमरकोश ३.१.१५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याद्दयालुः कारुणिकः कृपालुः सूरतस्समाः ।स्वतन्त्रोऽपावृतः स्वैरी स्वच्छन्दो निरवग्रहः ॥
दयालु — दयालु, कारुणिक, कृपालु, सूरत। स्वतन्त्र — स्वतन्त्र, अपावृत, स्वैरी, स्वच्छन्द, निरवग्रह।
अमरकोश ३.१.५६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्णिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम् ।असारं फल्गु शून्यं तु वशिकं तुच्छरिक्तके ॥
साफ़ किया हुआ — निर्णिक्त, शोधित, मृष्ट, निःशोध्य, अनवस्कर। सार-हीन — असार, फल्गु। ख़ाली — शून्य, वशिक, तुच्छ, रिक्तक।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.८७ — नानार्थवर्गः
त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च ।अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) जगत् — चलने वाला भी (संसार भी)। रक्त — नील आदि से रँगा, अनुरक्त (लाल भी)। अवदात — सफ़ेद, पीला, शुद्ध। सित — बँधा हुआ, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें