🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:22:59 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "शार" के २६ परिणाम

अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश २.१.१२ — भूमिवर्गः
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ।देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥
कंकड़ (शर्करा, स्त्री॰) वाला प्रदेश — शर्करिल, शार्कर, शर्करावान्; इनमें पहले दो केवल प्रदेश के लिये हैं। इसी प्रकार बालू वाले प्रदेश के नाम (सिकतिल, सैकत, सिकतावान्) समझने चाहिये।
अमरकोश २.४.२३ — वनौषधिवर्गः
सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः ।आरग्वधे राजवृक्षशम्पाकचतुरङ्गुलाः ॥
छतिवन के नाम — सप्तपर्ण, विशालत्वक्, शारद, विषमच्छद। अमलतास के नाम — आरग्वध, राजवृक्ष, शम्पाक, चतुरंगुल —
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.१११ — वनौषधिवर्गः
लाङ्गली शारदी तोयपिप्पली शकुलादनी ।खराश्वा कारवी दीप्यो मयूरो लोचमस्तकः ॥
जलपीपल के नाम — लांगली, शारदी, तोयपिप्पली, शकुलादनी। अजमोद के नाम — खराश्वा, कारवी, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक।
अमरकोश २.४.११२ — वनौषधिवर्गः
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा ।योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम — गोपी, श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा। ऋद्धि औषधि के नाम — योग्य, ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी; ये वृद्धि औषधि के भी नाम हैं।
अमरकोश २.५.२ — सिंहादिवर्गः
पुण्डरीकः पञ्चनखचित्रकायमृगद्विषः ।शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्रे तरक्षुस्तु मृगादनः ॥
पुण्डरीक, पंचनख, चित्रकाय, मृगद्विष् (बाघ-जाति के पशु)। बाघ के नाम — व्याघ्र, शार्दूल, द्वीपी। लकड़बग्घा — तरक्षु, मृगादन।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश २.९.२१ — वैश्यवर्गः
मातुलानी तु भङ्गायां व्रीहिभेदस्त्वणुः पुमान् ।किंशारुः सस्यशूकं स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी ॥
भाँग (सन) — मातुलानी, भंगा। धान का एक (बारीक) भेद — अणु (पुं॰)। अनाज का सींकुर — किंशारु, सस्यशूक। अनाज की बाली — कणिश, सस्यमंजरी।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश ३.२.१५ — सङ्कीर्णवर्गः
निकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् ।परिणामो विकारे द्वे समे विकृतिविक्रिये ॥
अपकार/अपमान — निकार, विप्रकार। मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा — आकार, इंग, इंगित। रूपान्तर — परिणाम, विकार, विकृति, विक्रिया।
अमरकोश ३.३.२९ — नानार्थवर्गः
चातके हरिणे पुंसि सारङ्गः शबले त्रिषु ।कपौ च प्लवगः शापे त्वभिषङ्गः पराभवे ॥
सारंग — पपीहा, हिरण (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) (और भौंरा, हाथी, एक राग)। प्लवग — बन्दर भी (मेंढक भी)। अभिषंग — शाप, पराजय।
अमरकोश ३.३.४० — नानार्थवर्गः
संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना ।काकेभगण्डौ करटौ गजगण्डकटी कटौ ॥
संज्ञा — चेतना (होश), नाम, हाथ आदि से इशारा (और सूर्य की पत्नी)। करट — कौआ, हाथी की कनपटी। कट — हाथी की कनपटी, कमर (और चटाई)।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.१०२ — नानार्थवर्गः
त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ।मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युर्द्वौ तु शारदौ ॥
स्वादु — प्रिय, मीठा (तीनों लिङ्ग)। मृदु — जो तीखा न हो, कोमल। मन्द — मूर्ख, थोड़ा, अकुशल, अभागा (और धीमा)। शारद —
अमरकोश ३.३.१०३ — नानार्थवर्गः
प्रत्यग्राप्रतिभौ विद्वत्सुप्रगल्भौ विशारदौ ।व्यामो वटश्च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः ॥
शारद — नया, संकोची (प्रतिभा-रहित)। विशारद — विद्वान्, अत्यन्त निपुण। न्यग्रोध — व्याम (बाँहों का माप), बरगद। उत्सेध — शरीर, ऊँचाई।
अमरकोश ३.३.१५१ — नानार्थवर्गः
क्षितिक्षान्त्योः क्षमायुक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु ।त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा ॥
क्षमा — पृथ्वी, सहनशीलता। क्षम — सहनशील, समर्थ, हितकारी (तीनों लिङ्ग)। श्याम — हरा, काला (तीनों लिङ्ग)। श्यामा — शारिवा (एक औषधि), रात्रि (और यौवना स्त्री)।
अमरकोश ३.३.१७१ — नानार्थवर्गः
प्रकारौ भेदसादृश्ये आकाराविङ्गिताकृती ।किंशारू सस्यशूकेषु मरू धन्वधराधरौ ॥
प्रकार — भेद, समानता। आकार — इशारा (मुखाकृति), आकृति। किंशारु — अनाज का सींकुर, बाण। मरु — रेगिस्तान, पर्वत।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१९७ — नानार्थवर्गः
शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् ।गौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥
शार्वर — घना अँधेरा (नपुं॰); हिंसक (तीनों लिङ्ग)। गौर — लालिमा लिये, सफ़ेद, पीला। अरुष्कर — घाव करने वाला भी (भिलावाँ भी)।
अमरकोश ३.३.२३४ — नानार्थवर्गः
कोषोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ।द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये ॥
कोष (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना, दिव्य (229 का ही 'ष' वाला रूप)। आकर्ष — जुआ, पासा, बिसात। अक्ष — इन्द्रिय (नपुं॰) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें