📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "शाव" के ९ परिणाम
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश २.५.४० — सिंहादिवर्गः
पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ॥
अण्डा — पेशी, कोश (पुं॰/नपुं॰), अण्ड; घोंसला — कुलाय, नीड (पुं॰/नपुं॰); बच्चा — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु।
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश ३.३.१९५ — नानार्थवर्गः
व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयोः ।अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये ॥
(पुष्कर —) आकाश, तलवार का फल, कमल, एक तीर्थ, एक औषधि (पुष्करमूल)। अन्तर — अवकाश (जगह), अवधि, परिधान (ऊपरी वस्त्र), छिपना, भेद, 'के लिये' (तादर्थ्य) —
अमरकोश ३.३.२२७ — नानार्थवर्गः
पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ।दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥
अपदेश — बहाना (व्याज), लक्ष्य, कारण। कुश — जल भी (कुश घास भी)। दशा — अनेक प्रकार की अवस्था (और बत्ती)। आशा — लम्बी इच्छा (आस) भी (दिशा भी)।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२३० — नानार्थवर्गः
नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः ॥
नाश — क्षय, अदृश्य होना। जीवितेश — प्रियतम, यमराज। निस्त्रिंश — क्रूर, तलवार। अंशु — सूर्य; किरणें (बहुवचन)।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।