🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:10 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "शिक्ष" के १० परिणाम

अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश ३.१.४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रवीणे निपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः ।वैज्ञानिकः कृतमुखः कृती कुशल इत्यपि ॥
निपुण — प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती, कुशल।
अमरकोश ३.१.३८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रवणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ।जडोऽज्ञ एडमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ॥
शब्द करने वाला — रवण, शब्दन। नाटक के आरम्भ में मंगल-स्तुति (नान्दी) पढ़ने वाला — नान्दीवादी, नान्दीकर। जड़ — जड, अज्ञ। बोलने-सुनने में असमर्थ (गूँगा-बहरा) — एडमूक।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.३.१६५ — नानार्थवर्गः
आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः ॥
क्रिया के नौ अर्थ — आरम्भ, प्रायश्चित्त (निष्कृति), शिक्षा, पूजा, विचार करके निश्चय, उपाय, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.३.२१२ — नानार्थवर्गः
निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः ।पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिषु ॥
केवल — निश्चित (नपुं॰); एक/अकेला, सम्पूर्ण (तीनों लिङ्ग)। कुशल — पर्याप्त, कल्याण (क्षेम), पुण्य (नपुं॰); निपुण (तीनों लिङ्ग)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें