🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:23 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "शित" के १४ परिणाम

अमरकोश १.१.३८ — स्वर्गवर्गः
मृत्युञ्जयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ।उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥
शिव के और नाम — मृत्युंजय, कृत्तिवासा, पिनाकी, प्रमथाधिप, उग्र, कपर्दी, श्रीकण्ठ, शितिकण्ठ, कपालभृत्।
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश २.४.३८ — वनौषधिवर्गः
ऐरावतो नागरङ्गो नादेयी भूमिजम्बुका ।तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥
नारंगी के नाम — ऐरावत, नागरंग। भूमि-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका। तेंदू के नाम — तिन्दुक, स्फूर्जक, कालस्कन्ध, शितिसारक।
अमरकोश २.६.६३ — मनुष्यवर्गः
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा ।पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥
पित्त — मायु, पित्त। कफ — कफ, श्लेष्मा। त्वचा — त्वच्, असृग्धरा (स्त्री॰)। मांस — पिशित, तरस, मांस, पलल, क्रव्य, आमिष।
अमरकोश २.८.६५ — क्षत्रियवर्गः
आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।संनद्धो वर्मितः सज्जो दंशितो व्युढकङ्कटः ॥
(कवच) पहना हुआ — आमुक्त, प्रतिमुक्त, पिनद्ध, अपिनद्ध। कवच धारण किये तैयार योद्धा — संनद्ध, वर्मित, सज्ज, दंशित, व्यूढकंकट।
अमरकोश २.९.१६ — वैश्यवर्गः
आशुर्व्रीहिः पाटलः स्याच्छितशूकयवौ समौ ।तोक्मस्तु तत्र हरिते कलायस्तु सतीनकः ॥
(जल्दी पकने वाला) धान — आशु, व्रीहि, पाटल। जौ — शितशूक, यव। हरा (कच्चा) जौ — तोक्म। मटर — कलाय, सतीनक।
अमरकोश २.९.६० — वैश्यवर्गः
त्रिष्वाशितङ्गवीनं तद्गावो यत्राशिताः पुरा ।उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः ॥
जहाँ पहले गायें चरी हों, वह स्थान — आशितंगवीन (तीनों लिङ्ग)। बैल/साँड़ — उक्षा, भद्र, बलीवर्द, ऋषभ, वृषभ, वृष —
अमरकोश ३.१.१० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहतलक्षणौ ।इभ्य आढ्यो धनी स्वामी त्वीश्वरः पतिरीशिता ॥
गुणों से प्रसिद्ध — कृतलक्षण, आहतलक्षण। धनवान् — इभ्य, आढ्य, धनी। स्वामी — स्वामी, ईश्वर, पति, ईशिता —
अमरकोश ३.१.९० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रुग्णं भुग्नेऽथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजिते ।स्याद्विनाशोन्मुखं पक्वं ह्रीणह्रीतौ तु लज्जिते ॥
टूटा/टेढ़ा — रुग्ण, भुग्न। धार लगाया हुआ — निशित, क्ष्णुत, शात, तेजित। नाश के निकट (पका) — पक्व, विनाशोन्मुख। लजाया हुआ — ह्रीण, ह्रीत, लज्जित।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.१.११० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ।क्षेपिष्ठक्षोदिष्ठप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः ॥
खाया हुआ — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त। क्षेपिष्ठ (सबसे शीघ्र), क्षोदिष्ठ (सबसे छोटा), प्रेष्ठ (सबसे प्रिय), वरिष्ठ (सबसे विस्तृत), स्थविष्ठ (सबसे स्थूल), बंहिष्ठ (सबसे अधिक) —
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.२०७ — नानार्थवर्गः
अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि ।बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु ॥
वेला — समुद्र का ज्वार (तट), समय, सीमा। बहुला — कृत्तिका नक्षत्र, गाय। बहुल — अग्नि (पुं॰); कृष्णपक्ष/काला, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें