📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "शिर" के २६ परिणाम
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.४.१९ — कालवर्गः
स्यादाश्विन इषोऽप्याश्वयुजोऽपि स्यात्तु कार्तिके ।बाहुलोर्जौ कार्तिकिको हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियाम् ॥
आश्विन के नाम — आश्विन, इष, आश्वयुज; कार्तिक के — बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक। (ऋतुएँ —) हेमन्त, शिशिर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.४.१२ — वनौषधिवर्गः
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
वृक्ष का शिखर — शिरस्, अग्र, शिखर (पुं॰ विकल्प से); जड़ — मूल, बुध्न, अंघ्रि (पैर के नाम वाले); सार/गूदा — सार, मज्जा (पुं॰); छाल — त्वच् (स्त्री॰), वल्क, वल्कल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.६३ — वनौषधिवर्गः
कपिला भस्मगर्भा सा शिरीषस्तु कपीतनः ।भण्डिलोऽप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः ॥
सफ़ेद शीशम — कपिला, भस्मगर्भा। सिरस के नाम — शिरीष, कपीतन, भण्डिल। चम्पा के नाम — चाम्पेय, चम्पक, हेमपुष्पक।
अमरकोश २.४.९३ — वनौषधिवर्गः
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशिर्धावनिर्गुहा ।निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका ॥
पिठवन के और नाम — क्रोष्टुविन्ना, सिंहपुच्छी, कलशि, धावनि, गुहा। भटकटैया (कण्टकारी) के नाम — निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, बृहती, कण्टकारिका —
अमरकोश २.४.९७ — वनौषधिवर्गः
उषणा पिप्पली शौण्डी कोलाथ करिपिप्पली ।कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः पुमान् ॥
पीपल के और नाम — उषणा, पिप्पली, शौण्डी, कोला। गजपीपल के नाम — करिपिप्पली, कपिवल्ली, कोलवल्ली, श्रेयसी, वशिर (पुं॰)।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.७० — मनुष्यवर्गः
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका ।शिरोस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका ॥
शरीर का अस्थि-पंजर — कंकाल। रीढ़ की हड्डी — कशेरुका। सिर की हड्डी — करोटि (स्त्री॰)। पसली — पर्शुका।
अमरकोश २.६.७९ — मनुष्यवर्गः
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः ।स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥
छाती — उरस्, वत्स, वक्षस्। शरीर का पिछला भाग — पृष्ठ (पीठ)। कन्धा — स्कन्ध, भुजशिरस्, अंस (पुं॰/नपुं॰)। उसके (कन्धे-छाती के) जोड़ — जत्रु (हँसली)।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.९९ — मनुष्यवर्गः
वेणी प्रवेणी शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे ।पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे ॥
गुँथी चोटी — वेणी, प्रवेणी। स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल — शीर्षण्य, शिरस्य। 'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (केशपाश, केशपक्ष, केशहस्त)।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६४ — क्षत्रियवर्गः
शीर्षण्यं च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचोऽस्त्रियाम् ॥
शिरस्त्राण (टोप) — शीर्षक, शीर्षण्य, शिरस्त्र। कवच — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.४२ — वैश्यवर्गः
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत् ।सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे ॥
समुद्री नमक — सामुद्र, लवण, अक्षीव, वशिर। सिन्ध का (सेंधा) नमक — सैन्धव (पुं॰/नपुं॰), शीतशिव, माणिमन्थ, सिन्धुज।
अमरकोश २.९.११० — वैश्यवर्गः
शिग्रुजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥
सहजन के बीज — शिग्रुज, श्वेतमरिच। ईख की जड़ — मोरट। पिपरामूल — ग्रन्थिक, पिप्पलीमूल, चटकाशिरस्।
अमरकोश ३.३.५ — नानार्थवर्गः
मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके ॥
'क' — (पुं॰ में) वायु, ब्रह्मा, सूर्य; 'कम्' (नपुं॰) — सिर, जल। पुलाक — थोथा अनाज, संक्षेप, भात का दाना।
अमरकोश ३.३.९९ — नानार्थवर्गः
गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दो हर्षेऽप्यामोदवन्मदः ।प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ॥
गोविन्द — गोशाला का स्वामी भी (श्रीकृष्ण भी)। मद, आमोद — हर्ष भी (मद = नशा, आमोद = सुगन्ध भी)। ककुद (पुं॰/नपुं॰) — प्रधानता, राजचिह्न (छत्र आदि), बैल का कूबड़।
अमरकोश ३.३.२३३ — नानार्थवर्गः
पक्षः सहायेऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः ।शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः ॥
पक्ष — सहायक भी (पंख, पखवाड़ा, दल भी)। उष्णीष — पगड़ी, मुकुट। वृष — वीर्यवान्, चूहा, श्रेष्ठ, धर्म (पुण्य), बैल (और वृष राशि)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.३.२५१ — नानार्थवर्गः
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः ।द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके ॥
बर्ह — पत्ता भी (मोरपंख भी)। ग्रह — आग्रह (हठ), ग्रहण (उपराग), सूर्य आदि ग्रह। निर्यूह — द्वार, शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी (दीवार में निकला)।