🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:58:04 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "शिष्" के १५ परिणाम

अमरकोश १.१.१२ — स्वर्गवर्गः
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ।शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥
असुरों के नाम — असुर, दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव, सुरद्विष् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.७.१३ — ब्रह्मवर्गः
छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः ।एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः ॥
शिष्य — छात्र, अन्तेवासी, शिष्य। नया-नया पढ़ने वाला — शैक्ष, प्राथमकल्पिक। एक ही वेद-व्रत का साथ पालन करने वाले — सब्रह्मचारी (सहपाठी)।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.७.२२ — ब्रह्मवर्गः
अग्नित्रयमिदं त्रेता प्रणीतः संस्कृतोऽनलः ।समूह्यः परिचाय्योपचाय्यावग्नौ प्रयोगिणः ॥
इन तीनों अग्नियों का समूह — त्रेता। (मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि — प्रणीत। समूह्य, परिचाय्य, उपचाय्य — ये (विशिष्ट) अग्नि के लिये प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.७.३० — ब्रह्मवर्गः
त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादि कर्म यत् ।अमृतं विघसो यज्ञशेषभोजनशेषयोः ॥
(यज्ञिय तीनों लिङ्गों में।) यज्ञ-कर्म — इष्ट। कुआँ-तालाब खुदवाने आदि का (लोकहित) कर्म — पूर्त। यज्ञ का बचा अन्न — अमृत; भोजन का बचा अन्न — विघस।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश ३.२.३४ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रेषणं यत्समाहूय तत्र स्यात्प्रतिशासनम् ।स संस्तावः क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥
बुलाकर (सेवक को) भेजना — प्रतिशासन। यज्ञ में स्तुति करने वाले ब्राह्मणों के बैठने का स्थान — संस्ताव।
अमरकोश ३.२.३५ — सङ्कीर्णवर्गः
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः ।स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥
जिस लकड़ी पर (दूसरी) लकड़ी रखकर छीली जाती है — उद्घन (बढ़ई की ठीहा)। जिससे घास का गुच्छा उखाड़ा जाता है (खुरपा) — स्तम्बघ्न, स्तम्बघन।
अमरकोश ३.४.२१ — अव्ययवर्गः
तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः ।उभयद्युश्चोभयेद्युः परेत्वह्नि परेद्यवि ॥
(इसी प्रकार) अधर, अन्य, अन्यतर, इतर से — पूर्वेद्युः (पिछले दिन), उत्तरेद्युः, अपरेद्युः, अधरेद्युः, अन्येद्युः, अन्यतरेद्युः, इतरेद्युः। दोनों दिन — उभयद्युः, उभयेद्युः। अगले दिन — परेद्यवि।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.२५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रान्तं सलोपधं शिष्टं रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् ।पात्राद्यदन्तैरेकार्थो द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः ॥
(नपुंसक —) 'त्र' अन्त वाले (पात्रम्, क्षेत्रम्); 'ल' उपधा वाले शेष (कुलम्); संख्या पहले होने पर 'रात्र' (त्रिरात्रम्); पात्र आदि अकारान्त से बना समाहार-द्विगु (पंचपात्रम्) — प्रयोग के अनुसार।
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें