📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "शीर" के २५ परिणाम
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.४.१३ — कालवर्गः
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ ।द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है; दोनों मिलकर एक 'मास'। मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक 'अयन' होता है।
अमरकोश १.४.१६ — कालवर्गः
मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः ।पौषे तैषसहस्यौ द्वौ तपा माघेऽथ फाल्गुने ॥
मार्गशीर्ष मास के नाम — सहस्, मार्ग, आग्रहायणिक; पौष के — तैष, सहस्य; माघ का — तपस्; और फाल्गुन के —
अमरकोश १.४.१९ — कालवर्गः
स्यादाश्विन इषोऽप्याश्वयुजोऽपि स्यात्तु कार्तिके ।बाहुलोर्जौ कार्तिकिको हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियाम् ॥
आश्विन के नाम — आश्विन, इष, आश्वयुज; कार्तिक के — बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक। (ऋतुएँ —) हेमन्त, शिशिर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.८.१० — पातालभोगिवर्गः
अहेः शरीरं भोगः स्यादाशीरप्यहिदंष्ट्रिका ।त्रिष्वाहेयं विषास्थ्यादि स्फटायां तु फणा द्वयोः ॥
साँप का शरीर 'भोग' कहलाता है; साँप का विषैला दाँत 'आशी'; साँप का विष, हड्डी आदि 'आहेय' (तीनों लिङ्गों में); फन — स्फटा, फणा (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.४.१६४ — वनौषधिवर्गः
स्याद्वीरणं वीरतरं मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् ।अभयं नलदं सेव्यममृणालं जलाशयम् ॥
गाँडर घास — वीरण, वीरतर। उसकी जड़ (ख़स) के नाम — उशीर (पुं॰/नपुं॰), अभय, नलद, सेव्य, अमृणाल, जलाशय —
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.१६ — मनुष्यवर्गः
वीरपत्नी वीरभार्या वीरमाता तु वीरसूः ।जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥
वीर की पत्नी — वीरपत्नी, वीरभार्या; वीर की माता — वीरमाता, वीरसू। जिसने सन्तान को जन्म दिया — जातापत्या, प्रजाता, प्रसूता, प्रसूतिका।
अमरकोश २.६.७१ — मनुष्यवर्गः
अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम् ।गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥
अंग — अंग, प्रतीक, अवयव, अपघन। शरीर — कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर, वर्ष्म, विग्रह —
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.९९ — मनुष्यवर्गः
वेणी प्रवेणी शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे ।पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे ॥
गुँथी चोटी — वेणी, प्रवेणी। स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल — शीर्षण्य, शिरस्य। 'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (केशपाश, केशपक्ष, केशहस्त)।
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.६३ — क्षत्रियवर्गः
कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः ।बध्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गोऽथ शीर्षकम् ॥
(योद्धा का) अंगरखा — कंचुक, वारबाण (पुं॰/नपुं॰)। कवच के ऊपर कमर पर बाँधी पेटी — सारसन, अधिकांग। सिर का कवच — शीर्षक —
अमरकोश २.८.६४ — क्षत्रियवर्गः
शीर्षण्यं च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचोऽस्त्रियाम् ॥
शिरस्त्राण (टोप) — शीर्षक, शीर्षण्य, शिरस्त्र। कवच — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.४५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
द्वेष्ये त्वक्षिगतो वध्यः शीर्षच्छेद्य इमौ समौ ।विष्यो विषेण यो वध्यो मुसल्यो मुसलेन यः ॥
द्वेष के योग्य (आँख की किरकिरी) — द्वेष्य, अक्षिगत। वध के योग्य — वध्य, शीर्षच्छेद्य। विष से मारने योग्य — विष्य; मूसल से मारने योग्य — मुसल्य।
अमरकोश ३.३.१९४ — नानार्थवर्गः
औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने ।पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ॥
औशीर — चँवर, दण्ड (पुं॰); बिछौना, आसन (नपुं॰; खस से बना)। पुष्कर — हाथी की सूँड का सिरा, वाद्य (ढोल) का मुख, जल —
अमरकोश ३.३.२३९ — नानार्थवर्गः
व्याजसंख्याशरव्येषु लक्षं घोषौ रवव्रजौ ।कपिशीर्षं भित्तिशृङ्गेऽनुतर्षश्चषकः सुरा ॥
लक्ष — बहाना, लाख (संख्या), निशाना। घोष — शब्द, ग्वालों की बस्ती। कपिशीर्ष — दीवार का कंगूरा। अनुतर्ष — प्याला, मदिरा (और प्यास)।
अमरकोश ३.३.२४३ — नानार्थवर्गः
देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ।विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥
वसु (पुं॰) — आठ वसु देवता, अग्नि, किरण; (नपुं॰) रत्न, धन। वेधा — विष्णु भी (ब्रह्मा भी)। आशीः (स्त्री॰) — आशीर्वाद (हित की कामना), साँप का दाँत।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२५२ — नानार्थवर्गः
तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः ॥
प्रग्राह/प्रग्रह — तराज़ू की डोरी, घोड़े आदि की लगाम (और बन्दी)। परिग्रह — पत्नी, परिवार, ग्रहण करना, मूल (जड़), शाप।
अमरकोश ३.३.२५६ — नानार्थवर्गः
चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति ॥
'च' — अन्वाचय (गौण जोड़), समाहार, इतरेतर (परस्पर), समुच्चय (और)। 'स्वस्ति' — आशीर्वाद, कल्याण, पुण्य। 'अति' — अधिकता, उल्लंघन।