📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "श्रित" के ९ परिणाम
अमरकोश १.५.१७ — धीवर्गः
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ।कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ॥
काला-पीला मिश्रित — श्याव, कपिश। काला-लाल मिश्रित — धूम्र, धूमल। भूरा-पीला — कडार, कपिल, पिंग, पिशंग, कद्रु, पिंगल।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश ३.१.१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विशेष्यनिघ्नैः सङ्कीर्णैर्नानार्थैरव्ययैरपि ।लिङ्गादिसङ्ग्रहैर्वर्गाः सामान्ये वर्गसंश्रयाः ॥
इस 'सामान्य काण्ड' (तृतीय काण्ड) में विशेष्यनिघ्न (विशेषण), संकीर्ण (मिश्रित), नानार्थ (अनेकार्थक), अव्यय और लिङ्गादि-संग्रह — इन नामों के वर्ग हैं।
अमरकोश ३.१.२५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वश्यः प्रणेयो निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः ।धृष्टे धृष्णग्वियातश्च प्रगल्भः प्रतिभान्विते ॥
वश में रहने वाला — वश्य, प्रणेय। विनम्र — निभृत, विनीत, प्रश्रित। ढीठ — धृष्ट, धृष्णज्, वियात। प्रतिभाशाली (हाज़िरजवाब) — प्रगल्भ, प्रतिभान्वित।
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.२.१ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैः सङ्कीर्णे लिङ्गमुन्नयेत् ।कर्म क्रिया तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः ॥
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अर्थ आदि से समझ लेना चाहिये। क्रिया — कर्म, क्रिया। क्रिया की निरन्तरता हो तो — अपरस्पर।
अमरकोश ३.३.५३ — नानार्थवर्गः
पणो द्यूतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनेऽपि च ।मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः ॥
पण — जुए आदि का दाँव, मज़दूरी, मूल्य, धन। गुण — धनुष की डोरी, द्रव्य में रहने वाला धर्म (रूप-रस आदि), सत्त्व आदि तीन गुण, शौर्य आदि, सन्धि आदि (छह राजगुण)।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।