📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "श्री" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.२२ — स्वर्गवर्गः
देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ।वनमाली बलिध्वंसी कंसारातिरधोक्षजः ॥
विष्णु के और नाम — देवकीनन्दन, शौरि, श्रीपति, पुरुषोत्तम, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसाराति, अधोक्षज।
अमरकोश १.१.२३ — स्वर्गवर्गः
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः ।पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः ॥
विष्णु के और नाम — विश्वम्भर, कैटभजित्, विधु, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.३८ — स्वर्गवर्गः
मृत्युञ्जयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ।उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥
शिव के और नाम — मृत्युंजय, कृत्तिवासा, पिनाकी, प्रमथाधिप, उग्र, कपर्दी, श्रीकण्ठ, शितिकण्ठ, कपालभृत्।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.३.८ — दिग्वर्गः
अभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् ।अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥
बीच का स्थान — अभ्यन्तर, अन्तराल; गोल घेरा — चक्रवाल, मण्डल। बादल के नाम — अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.५.९ — धीवर्गः
गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् ॥
विषयों के और नाम — गोचर, इन्द्रियार्थ। इन्द्रिय के नाम — हृषीक, विषयी, इन्द्रिय। गुदा आदि 'कर्मेन्द्रिय', और मन, नेत्र आदि 'ज्ञानेन्द्रिय' (धीन्द्रिय) हैं।
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश १.१०.४१ — वारिवर्गः
पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ।बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ॥
कमल के और नाम — पंकेरुह, तामरस, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१२ — वनौषधिवर्गः
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
वृक्ष का शिखर — शिरस्, अग्र, शिखर (पुं॰ विकल्प से); जड़ — मूल, बुध्न, अंघ्रि (पैर के नाम वाले); सार/गूदा — सार, मज्जा (पुं॰); छाल — त्वच् (स्त्री॰), वल्क, वल्कल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.३२ — वनौषधिवर्गः
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि ।प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥
बेल के नाम — बिल्व, शाण्डिल्य, शैलूष, मालूर, श्रीफल। पाकड़ के नाम — प्लक्ष, जटी, पर्कटी। बरगद के नाम — न्यग्रोध, बहुपाद्, वट।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.६६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका ।जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥
अरणी के और नाम — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका, जय। कुड़ा (कुटज) के नाम — कुटज, शक्र, वत्सक, गिरिमल्लिका।
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.६९ — वनौषधिवर्गः
वेणी खरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ।श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥
देवताड़ के नाम — वेणी, खरा, गरी, देवताड, जीमूत। हाथीसुण्डी — श्रीहस्तिनी, भूरुण्डी। मोतिया/बेला के नाम — तृणशून्य, मल्लिका।
अमरकोश २.४.९५ — वनौषधिवर्गः
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ।अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥
नील के और नाम — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, दोला, नीलिनी। बावची के नाम — अवल्गुज, सोमराजी, सुवल्ली, सोमवल्लिका —
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.५.३३ — सिंहादिवर्गः
शिखावलः शिखी केकी मेघनादानुलास्यपि ।केका वाणी मयूरस्य समौ चन्द्रकमेचकौ ॥
मोर के और नाम — शिखावल, शिखी, केकी, मेघनादानुलासी। मोर की बोली — केका। मोरपंख के चन्द्राकार चिह्न — चन्द्रक, मेचक।
अमरकोश २.६.३२ — मनुष्यवर्गः
श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरौ ।स्वस्रीयो भागिनेयः स्याज्जामाता दुहितुः पतिः ॥
पत्नी के भाई — श्याल (साला); पति के (छोटे) भाई — देवृ, देवर; बहन का पुत्र — स्वस्रीय, भागिनेय (भानजा); पुत्री का पति — जामाता (दामाद)।
अमरकोश २.६.३९ — मनुष्यवर्गः
सूतिमासो वैजननो गर्भो भ्रूण इमौ समौ ।तृतीया प्रकृतिः शण्ढः क्लीबः पण्डो नपुंसके ॥
प्रसव का महीना — सूतिमास, वैजनन। गर्भस्थ शिशु — गर्भ, भ्रूण। तृतीय प्रकृति (नपुंसक) — तृतीया प्रकृति, शण्ढ, क्लीब, पण्ड, नपुंसक।
अमरकोश २.६.४५ — मनुष्यवर्गः
अवटीटोऽवनाटश्चावभ्रटो नतनासिके ।केशवः केशिकः केशी वलिनो वलिभः समौ ॥
चपटी नाक वाला — अवटीट, अवनाट, अवभ्रट, नतनासिक। सुन्दर/घने बालों वाला — केशव, केशिक, केशी। झुर्रियों वाला — वलिन, वलिभ।
अमरकोश २.६.७९ — मनुष्यवर्गः
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः ।स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥
छाती — उरस्, वत्स, वक्षस्। शरीर का पिछला भाग — पृष्ठ (पीठ)। कन्धा — स्कन्ध, भुजशिरस्, अंस (पुं॰/नपुं॰)। उसके (कन्धे-छाती के) जोड़ — जत्रु (हँसली)।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.६.११७ — मनुष्यवर्गः
सुचेलकः पटोऽस्त्री स्याद्वराशिः स्थूलशाटकः ।निचोलः प्रच्छदपटः समौ रल्लककम्बलौ ॥
सुन्दर वस्त्र — सुचेलक, पट (पुं॰/नपुं॰)। मोटा कपड़ा — वराशि, स्थूलशाटक। ओढ़ने/ढकने का कपड़ा — निचोल, प्रच्छदपट। कम्बल — रल्लक, कम्बल।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१३७ — मनुष्यवर्गः
प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठाद्वैकक्षिकं तु तत् ।यत्तिर्यक्क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरौ ॥
गले से सीधी लटकती माला — प्रालम्ब। छाती पर तिरछी (जनेऊ की तरह) पहनी माला — वैकक्षिक। चोटी पर पहनी माला — आपीड, शेखर।
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.५९ — क्षत्रियवर्गः
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः ॥
महावत — आधोरण, हस्तिपक, हस्त्यारोह, निषादी। सारथि — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता, सारथि —
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.८.८२ — क्षत्रियवर्गः
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदौ ।आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियौ ॥
सम्पत्ति — सम्पद्, सम्पत्ति, श्री, लक्ष्मी। विपत्ति — विपत्ति, विपद्, आपद्। हथियार — आयुध, प्रहरण; (हाथ से चलाया) शस्त्र और (फेंका जाने वाला) अस्त्र (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८३ — क्षत्रियवर्गः
धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् ।इष्वासोऽप्यथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम् ॥
धनुष — धनुस्, चाप, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास। कर्ण का धनुष — कालपृष्ठ।
अमरकोश २.८.१११ — क्षत्रियवर्गः
प्रद्रावोद्द्रावसंद्रावसंदावा विद्रवो द्रवः ।अपक्रमोऽपयानं च रणे भङ्गः पराजयः ॥
भागना — प्रद्राव, उद्द्राव, सन्द्राव, सन्दाव, विद्रव, द्रव, अपक्रम, अपयान। युद्ध में हार — भंग, पराजय।
अमरकोश २.८.११३ — क्षत्रियवर्गः
प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ।निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् ॥
वध के और नाम — प्रवासन, परासन, निषूदन, निहिंसन, निर्वासन, संज्ञपन, निर्ग्रन्थन, अपासन —
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश २.९.१७ — वैश्यवर्गः
हरेणुरेणुकौ चास्मिन्कोरदूषस्तु कोद्रवः ।मङ्गल्यको मसूरोऽथ मकुष्टकमयुष्टकौ ॥
मटर के और नाम — हरेणु, रेणुक। कोदों — कोरदूष, कोद्रव। मसूर — मंगल्यक, मसूर। मोठ (वन-मूँग) — मकुष्टक, मयुष्टक —
अमरकोश २.९.४४ — वैश्यवर्गः
मत्स्यण्डी फाणितं खण्डविकारः शर्करा सिता ।कूर्चिका क्षीरविकृतिः स्याद्रसाला तु मार्जिता ॥
राब/गुड़ — मत्स्यण्डी, फाणित, खण्डविकार। शक्कर — शर्करा, सिता। दूध का विकार (खोया/छेना) — कूर्चिका। श्रीखण्ड (दही, शक्कर, मसालों से बना) — रसाला, मार्जिता।
अमरकोश २.९.४८ — वैश्यवर्गः
पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवे स्त्रियः ।पूपोऽपूपः पिष्टकः स्यात्करम्भो दधिसक्तवः ॥
चिउड़ा — पृथुक, चिपिटक। भुना जौ — धाना (स्त्री॰)। पुआ — पूप, अपूप, पिष्टक। दही मिला सत्तू — करम्भ।
अमरकोश २.९.५८ — वैश्यवर्गः
कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टं यथेप्सितम् ।गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरवल्लवाः ॥
मनचाहा/भरपूर — काम, प्रकाम, पर्याप्त, निकाम, इष्ट, यथेप्सित। ग्वाला — गोप, गोपाल, गोसंख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव।
अमरकोश २.९.५९ — वैश्यवर्गः
गोमहिष्यादिकं पादबन्धनं द्वौ गवीश्वरे ।गोमान्गोमी गोकुलं तु गोधनं स्याद्गवां व्रजे ॥
गाय-भैंस आदि पशुधन — पादबन्धन। गायों का स्वामी — गवीश्वर, गोमान्, गोमी। गायों का झुण्ड/बाड़ा — गोकुल, गोधन।
अमरकोश २.९.७४ — वैश्यवर्गः
ऊधस्तु क्लीबमापीनं समौ शिवककीलकौ ।न पुंसि दाम सन्दानं पशुरज्जुस्तु दामनी ॥
थन — ऊधस्, आपीन (नपुं॰)। पशु बाँधने का खूँटा — शिवक, कीलक। (दुहते समय) पैर बाँधने की रस्सी — दामन् (पुं॰ नहीं), सन्दान। पशु बाँधने की रस्सी — पशुरज्जु, दामनी।
अमरकोश २.१०.१३ — शूद्रवर्गः
मार्दङ्गिका मौरजिकाः पाणिवादास्तु पाणिघाः ।वेणुध्माः स्युर्वैणविका वीणावादास्तु वैणिकाः ॥
मृदंग बजाने वाले — मार्दंगिक, मौरजिक। ताली बजाने वाले — पाणिवाद, पाणिघ। बाँसुरी बजाने वाले — वेणुध्म, वैणविक। वीणा बजाने वाले — वीणावाद, वैणिक।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.२१ — शूद्रवर्गः
व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकोऽपि सः ।कौलेयकः सारमेयः कुक्कुरो मृगदंशकः ॥
शिकारी — व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक। कुत्ता — कौलेयक, सारमेय, कुक्कुर, मृगदंशक —
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश ३.१.१४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।लक्ष्मीवान्लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्स्निग्धस्तु वत्सलः ॥
जो सत्कारपूर्वक अलंकृत कन्या का दान करे — कूकुद। लक्ष्मीवान् — लक्ष्मीवान्, लक्ष्मण, श्रील, श्रीमान्। स्नेहशील — स्निग्ध, वत्सल।
अमरकोश ३.१.३५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वदो वदावदो वक्ता वागीशो वाक्पतिस्समौ ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि ॥
बोलने वाला — वद, वदावद, वक्ता। वाणी का स्वामी — वागीश, वाक्पति। वाक्-कुशल (प्रभावशाली वक्ता) — वाचोयुक्तिपटु, वाग्मी। बहुत बोलने वाला — वावदूक, अतिवक्ता।
अमरकोश ३.१.१०३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्रस्तं ध्वस्तं भ्रष्टं स्कन्नं पन्नं च्युतं गलितम् ।लब्धं प्राप्तं विन्नं भावितमासादितं च भूतं च ॥
गिरा हुआ — स्रस्त, ध्वस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, पन्न, च्युत, गलित। प्राप्त — लब्ध, प्राप्त, विन्न, भावित, आसादित, भूत।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.५९ — नानार्थवर्गः
करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु बलं धनम् ।शरणं गृहरक्षित्रोः श्रीपर्णं कमलेऽपि च ॥
करेणु — हथिनी (स्त्री॰); हाथी (पुं॰ में)। द्रविण — बल, धन। शरण — घर, रक्षक। श्रीपर्ण — कमल भी (एक वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.९९ — नानार्थवर्गः
गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दो हर्षेऽप्यामोदवन्मदः ।प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ॥
गोविन्द — गोशाला का स्वामी भी (श्रीकृष्ण भी)। मद, आमोद — हर्ष भी (मद = नशा, आमोद = सुगन्ध भी)। ककुद (पुं॰/नपुं॰) — प्रधानता, राजचिह्न (छत्र आदि), बैल का कूबड़।
अमरकोश ३.३.११० — नानार्थवर्गः
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धासम्प्रत्ययः स्पृहा ।मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ॥
सन्धा — प्रतिज्ञा, मर्यादा। श्रद्धा — विश्वास, इच्छा। मधु — मदिरा, फूलों का रस, शहद (और वसन्त, चैत्र)। अन्ध — अन्धकार भी (अन्धा भी)।
अमरकोश ३.३.१४८ — नानार्थवर्गः
वणिक्पथः पुरं वेदो निगमो नागरो वणिक् ।नैगमौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु ॥
निगम — बाज़ार, नगर, वेद। नैगम — नागरिक, व्यापारी। राम — बलराम; काला, सुन्दर, सफ़ेद (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१५१ — नानार्थवर्गः
क्षितिक्षान्त्योः क्षमायुक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु ।त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा ॥
क्षमा — पृथ्वी, सहनशीलता। क्षम — सहनशील, समर्थ, हितकारी (तीनों लिङ्ग)। श्याम — हरा, काला (तीनों लिङ्ग)। श्यामा — शारिवा (एक औषधि), रात्रि (और यौवना स्त्री)।
अमरकोश ३.३.१६४ — नानार्थवर्गः
कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ।वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिख्या नामशोभयोः ॥
गांगेय — कसेरू, सोना (और भीष्म, कार्तिकेय)। विशल्या — दन्ती (एक औषधि) भी (गिलोय भी)। वृषाकपायी — लक्ष्मी, पार्वती। अभिख्या — नाम, शोभा।
अमरकोश ३.३.२०६ — नानार्थवर्गः
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु ।कला शिल्पे कालभेदेऽप्याली सख्यावली अपि ॥
कील (पुं॰/स्त्री॰) — खूँटा भी (ज्वाला भी)। पालि — कोना/धार, गोद, पंक्ति (और कान की लौ)। कला — शिल्प (कला), समय का एक भेद (और चन्द्रमा का सोलहवाँ अंश)। आली — सखी, पंक्ति।
अमरकोश ३.३.२१७ — नानार्थवर्गः
दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ ।मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः ॥
दव/दाव — वन, जंगल की आग (दावानल)। भव — जन्म (संसार), शिव। सचिव — मन्त्री, सहायक। धव — पति, एक वृक्ष, मनुष्य।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.५.२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।स्त्रियामीदूद्विरामैकाच्सयोनिप्राणिनाम च ॥
लिङ्ग का सामान्य नियम सब जगह लागू होता है, यदि विशेष नियमों से बाधित न हो। स्त्रीलिङ्ग में — ई और ऊ से अन्त होने वाले एक स्वर वाले शब्द (श्री, भू), और स्त्री-प्राणियों के नाम —
अमरकोश ३.५.१३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्नन्ता अबाधिताः ।कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः ॥
(पुल्लिंग —) श्रीवेष्ट आदि गोंद-निर्यास; 'अस्' और 'अन्' अन्त वाले (यदि अन्य नियम से बाधित न हों); कसेरू, जतु (लाख), वस्तु को छोड़कर 'तु' और 'रु' अन्त वाले (हेतुः, मेरुः) —
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।