🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:54:29 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "श्रुत" के १५ परिणाम

अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.२८ — शब्दादिवर्गः
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥
प्रतिध्वनि — प्रतिश्रुत् (स्त्री॰), प्रतिध्वान। गीत और गान — ये दोनों समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.९५ — मनुष्यवर्गः
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने ।कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः ॥
आँखों के कोने — अपांग। तिरछी (कोने से) दृष्टि — कटाक्ष। कान — कर्ण, शब्दग्रह, श्रोत्र, श्रुति (स्त्री॰), श्रवण, श्रवस्।
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.७.४४ — ब्रह्मवर्गः
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः ।संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः ॥
मुख्य (प्रथम) विधि — मुख्य कल्प। उससे निम्न (विकल्प) — अनुकल्प। संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ — उपाकरण।
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.१.१०८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ।ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि ॥
स्वीकृत के और नाम — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत, उपगत। स्तुति किया हुआ — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित —
अमरकोश ३.३.८० — नानार्थवर्गः
प्रकृतिर्योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः ।सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः ॥
प्रकृति — योनि, लिंग (और स्वभाव, मूल प्रकृति)। वृत्ति — कैशिकी आदि (नाट्य-शैलियाँ; और जीविका)। सिकता — बालू (बहुवचन)। श्रुति — वेद, कान।
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
अमरकोश ३.३.८४ — नानार्थवर्गः
श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतम् ।अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥
श्रुत — शास्त्र, सुना/निश्चित किया हुआ। कृत — सत्ययुग, पर्याप्त (पूरा)। अत्याहित — बड़ा भय (संकट), प्राणों की परवाह किये बिना किया साहसिक कर्म।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें