📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "ष्मा" के २१ परिणाम
अमरकोश १.१.६५ — स्वर्गवर्गः
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ।बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥
अग्नि के और नाम — कृपीटयोनि, ज्वलन, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध।
अमरकोश १.४.२० — कालवर्गः
वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिर्ग्रीष्म ऊष्मकः ।निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥
वसन्त के नाम — पुष्पसमय, सुरभि। ग्रीष्म के नाम — ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.३.१ — शैलवर्गः
महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ।अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः ॥
पर्वत के नाम — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, अद्रि, गोत्र, गिरि, ग्रावन्, अचल, शैल, शिलोच्चय।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.४.१५५ — वनौषधिवर्गः
सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥
करेले का और नाम — सुषवी। परवल के नाम — कुलक, पटोल, तिक्तक, पटु। कुम्हड़ा/पेठा — कूष्माण्डक, कर्कारु। ककड़ी — उर्वारु, कर्कटी (स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.५१ — मनुष्यवर्गः
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥
रोग — रुज्, रुजा (स्त्री॰), उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय। क्षय रोग (TB) — क्षय, शोष, यक्ष्मा। जुकाम — प्रतिश्याय, पीनस।
अमरकोश २.६.६३ — मनुष्यवर्गः
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा ।पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥
पित्त — मायु, पित्त। कफ — कफ, श्लेष्मा। त्वचा — त्वच्, असृग्धरा (स्त्री॰)। मांस — पिशित, तरस, मांस, पलल, क्रव्य, आमिष।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.६९ — क्षत्रियवर्गः
धन्वी धनुष्मान्धानुष्को निषङ्ग्यस्त्री धनुर्धरः ।स्यात्काण्डवांस्तु काण्डीरः शाक्तीकः शक्तिहेतिकः ॥
धनुर्धर — धन्वी, धनुष्मान्, धानुष्क, निषंगी, अस्त्री, धनुर्धर। बाण लेकर चलने वाला — काण्डवान्, काण्डीर। शक्ति (भाला) चलाने वाला — शाक्तीक, शक्तिहेतिक।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.३.३८ — नानार्थवर्गः
वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना ।समे क्ष्मांशे रणेऽप्याजिः प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥
वलज — खेत, नगर-द्वार। वलजा — सुन्दर दिखने वाली स्त्री। आजि — समतल भूमि, युद्ध। प्रजा — सन्तान, जनता।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१०१ — नानार्थवर्गः
पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ।गोष्पदं सेविते माने प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ॥
पद — व्यवसाय (प्रयत्न), रक्षा, स्थान (पद), चिह्न, पैर, वस्तु (और शब्द)। गोष्पद — (गायों से) सेवित स्थान, गाय के खुर जितना छोटा माप। आस्पद — प्रतिष्ठा (स्थान), कार्य।
अमरकोश ३.३.१२८ — नानार्थवर्गः
व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि ॥
व्यसन — विपत्ति, पतन, काम से उत्पन्न दोष (शिकार, जुआ आदि) और क्रोध से उत्पन्न दोष। पक्ष्म — बरौनी, पराग, धागे आदि का अति सूक्ष्म अंश।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।