🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:39:04 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "संज" के १८ परिणाम

अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.६.१३१ — मनुष्यवर्गः
कक्कोलकं कोशफलमथ कर्पूरमस्त्रियाम् ।घनसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभ्रो हिमवालुका ॥
कंकोल के और नाम — कक्कोलक, कोशफल। कपूर — कर्पूर (पुं॰/नपुं॰), घनसार, चन्द्रसंज्ञ (चन्द्रमा के नाम वाला), सिताभ्र, हिमवालुका।
अमरकोश २.८.५९ — क्षत्रियवर्गः
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः ॥
महावत — आधोरण, हस्तिपक, हस्त्यारोह, निषादी। सारथि — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता, सारथि —
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.११३ — क्षत्रियवर्गः
प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ।निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् ॥
वध के और नाम — प्रवासन, परासन, निषूदन, निहिंसन, निर्वासन, संज्ञपन, निर्ग्रन्थन, अपासन —
अमरकोश २.८.१२० — क्षत्रियवर्गः
आयुर्जीवितकालो ना जीवातुर्जीवनौषधम् ॥
आयु — आयुस्, जीवितकाल (पुं॰)। जीवन देने वाली औषधि — जीवातु, जीवनौषध।
अमरकोश २.९.६८ — वैश्यवर्गः
अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी ।वर्णादिभेदात्संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥
गाय के और नाम — अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी। श्रेष्ठ गाय — नैचिकी। रंग आदि के भेद से — शबली (चितकबरी), धवला (सफ़ेद) आदि नाम।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.४० — नानार्थवर्गः
संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना ।काकेभगण्डौ करटौ गजगण्डकटी कटौ ॥
संज्ञा — चेतना (होश), नाम, हाथ आदि से इशारा (और सूर्य की पत्नी)। करट — कौआ, हाथी की कनपटी। कट — हाथी की कनपटी, कमर (और चटाई)।
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
अमरकोश ३.५.४५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कर्मणि ।अणाद्यन्तास्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) संज्ञा न होने पर कर्ता अर्थ के कृत्-प्रत्ययान्त (कर्ता, कारकः); कर्ता या कर्म अर्थ में कृत्य-प्रत्ययान्त (कर्तव्य, करणीय); 'उससे रँगा' आदि अर्थ में अण् आदि तद्धितान्त (काषायं वस्त्रम्); …
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें