📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "संत" के ७ परिणाम
अमरकोश १.८.३ — पातालभोगिवर्गः
अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः ।ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसं क्षीणोऽन्धतमसं तमः ॥
अन्धकार के नाम — अन्धकार (पुं॰/नपुं॰), ध्वान्त, तमिस्र, तिमिर, तमस्। घना अन्धकार 'अन्धतमस' और हल्का अन्धकार 'अवतमस' कहलाता है।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश २.४.१६७ — वनौषधिवर्गः
छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे ।शष्पं बालतृणं घासो यवसं तृणमर्जुनम् ॥
छत्र-घास — छत्रा, अतिच्छत्र, पालघ्न; एक घास-विशेष — मालातृणक, भूस्तृण; कोमल नई घास — शष्प, बालतृण; पशुओं का चारा — घास, यवस; घास (सामान्य) — तृण, अर्जुन।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.१०.७ — शूद्रवर्गः
रङ्गाजीवश्चित्रकरः शस्त्रमार्जोऽसिधावकः ।पादकृच्चर्मकारः स्याद्व्योकारो लोहकारकः ॥
चित्रकार — रंगाजीव, चित्रकर। हथियारों पर धार/चमक लगाने वाला (सिकलीगर) — शस्त्रमार्ज, असिधावक। जूते बनाने वाला — पादकृत्, चर्मकार। लोहार — व्योकार, लोहकारक।
अमरकोश ३.१.४७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्णेजपः सूचकः स्यात्पिशुनो दुर्जनः खलः ।नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) — कर्णेजप, सूचक। दुष्ट — पिशुन, दुर्जन, खल। क्रूर — नृशंस, घातुक, क्रूर, पाप। धूर्त — धूर्त, वंचक।
अमरकोश ३.१.५५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम् ।पूतं पवित्रं मेध्यं च वीध्रं तु विमलार्थकम् ॥
मैला — मलीमस, मलिन, कच्चर, मलदूषित। पवित्र — पूत, पवित्र, मेध्य। स्वभाव से निर्मल — वीध्र, विमल।