🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:20:14 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "संय" के १६ परिणाम

अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.८.१०५ — क्षत्रियवर्गः
सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ।अभ्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥
युद्ध के और नाम — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम, आहव।
अमरकोश २.८.१०६ — क्षत्रियवर्गः
समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्युधः ।नियुद्धं बाहुयुद्धेऽथ तुमुलं रणसङ्कुले ॥
युद्ध के और नाम — समुदाय; संयत्, समिति, आजि, समित्, युध् (स्त्री॰)। कुश्ती — नियुद्ध, बाहुयुद्ध। घमासान युद्ध — तुमुल, रणसंकुल।
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.४२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तो बद्धे कीलितसंयतौ ।आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः ॥
निन्दित — अधिक्षिप्त, प्रतिक्षिप्त। बँधा हुआ — बद्ध, कीलित, संयत। विपत्ति में पड़ा — आपन्न, आपत्प्राप्त। डरकर भागा — कान्दिशीक, भयद्रुत।
अमरकोश ३.१.९१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वृत्ते तु वृत्तव्यावृत्तौ संयोजित उपाहितः ।प्राप्यं गम्यं समासाद्यं स्यन्नं रीणं स्नुतं स्रुतम् ॥
घेरा/चुना हुआ — वृत, वृत्त, व्यावृत्त। जोड़ा हुआ — संयोजित, उपाहित। प्राप्त करने योग्य — प्राप्य, गम्य, समासाद्य। बहा/टपका हुआ — स्यन्न, रीण, स्नुत, स्रुत।
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.३ — सङ्कीर्णवर्गः
शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।अवदानं कर्म वृत्तं काम्यदानं प्रवारणम् ॥
मन की शान्ति — शमथ, शम, शान्ति। इन्द्रिय-संयम — दान्ति, दमथ, दम। प्रशंसनीय कर्म — अवदान, कर्मवृत्त। (फल की इच्छा से) काम्य दान — प्रवारण।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.१८ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्प्रवहो गमनं बहिः ।वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥
लगातार बहना/चलना — प्रवाह, प्रवृत्ति। बाहर जाना — प्रवह। संयम — वियाम, वियम, याम, यम, संयाम, संयम।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.८१ — नानार्थवर्गः
वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति ।गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥
वनिता — अत्यन्त प्रेम उपजाने वाली स्त्री (सामान्य स्त्री भी)। गुप्ति — भूमि खोदना (गड्ढा) भी (रक्षा भी)। धृति — धारण करना, धैर्य।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें