🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:58:47 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "संहत" के १२ परिणाम

अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.८६ — मनुष्यवर्गः
द्वौ संहतौ संहतलप्रतलौ वामदक्षिणौ ।पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान् ॥
दोनों (बायाँ-दायाँ) हथेलियाँ फैलाकर मिलाना — संहतल, प्रतल। अधमुड़ा (कटोरी जैसा) एक हाथ — प्रसृति। वैसे दो हाथ जोड़ने पर — अंजलि (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६७ — क्षत्रियवर्गः
पद्गश्च पदिकश्चाथ पादातं पत्तिसंहतिः ।शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधीयायुधिकाः समाः ॥
पैदल के और नाम — पद्ग, पदिक। पैदल सेना का समूह — पादात। शस्त्रों से जीविका चलाने वाला — शस्त्राजीव, काण्डपृष्ठ, आयुधीय, आयुधिक।
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश २.१०.५ — शूद्रवर्गः
कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।कुलकः स्यात्कुलश्रेष्ठी मालाकारस्तु मालिकः ॥
कारीगर — कारु, शिल्पी। एक ही शिल्प के कारीगरों का संघ — श्रेणि (पुं॰/स्त्री॰)। संघ का मुखिया — कुलक, कुलश्रेष्ठी। माली — मालाकार, मालिक।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.३.५१ — नानार्थवर्गः
भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः ।शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ ॥
बाढ — बहुत, 'हाँ' (स्वीकृति)। प्रगाढ — अत्यधिक, कष्ट। दृढ — समर्थ, मोटा/मज़बूत (तीनों लिङ्ग)। व्यूढ — (व्यूह में) सजाया, सटा हुआ।
अमरकोश ३.३.१३६ — नानार्थवर्गः
अभिपन्नोऽपराद्धोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि ।कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि ॥
अभिपन्न — अपराधी, (शत्रु से) ग्रस्त, विपत्ति में पड़ा। कलाप — आभूषण (करधनी), मोरपंख, तरकश, समूह।
अमरकोश ३.५.२६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ पथः संख्याव्ययात्परः ।षष्ठ्याश्छाया बहूनां चेद्विच्छायं संहतौ सभा ॥
(नपुंसक —) एकवचन (समाहार) द्वन्द्व (पाणिपादम्), अव्ययीभाव समास (उपकृष्णम्); संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्); बहुतों की छाया (षष्ठी-समास में — 'विच्छायम्' = पक्षियों की छाया); समूह अर्थ में 'सभा' —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें