🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:38:22 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सत्य" के ३४ परिणाम

अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.६.५ — शब्दादिवर्गः
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ।आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
तर्कशास्त्र 'आन्वीक्षिकी' और अर्थशास्त्र (राजनीति) 'दण्डनीति' कहलाता है। सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुराण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.६.२३ — शब्दादिवर्गः
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्वनृतं वचः ॥
सुनने योग्य, हृदय को प्रिय, मनोहर वचन; स्पष्ट रूप से कहा गया — विस्पष्ट, प्रकटोदित; अस्पष्ट — म्लिष्ट, अविस्पष्ट; झूठा वचन — वितथ, अनृत।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.६.४ — मनुष्यवर्गः
सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी ।वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी ॥
सुन्दरी, रमणी, रामा (भी स्त्री-विशेष)। क्रोधशील स्त्री — कोपना, भामिनी। श्रेष्ठ स्त्री — वरारोहा, मत्तकाशिनी, उत्तमा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.९.३ — वैश्यवर्गः
द्वे याचितायाचितयोर्यथासंख्यं मृतामृते ।सत्यानृतं वणिग्भावः स्यादृणं पर्युदञ्चनम् ॥
माँगकर पाया अन्न — मृत; बिना माँगे मिला — अमृत। व्यापार — सत्यानृत, वणिग्भाव। ऋण — ऋण, पर्युदंचन।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.१.५२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम् ।कान्तं मनोरमं रुच्यं मनोज्ञं मञ्जु मञ्जुलम् ॥
सुन्दर — सुन्दर, रुचिर, चारु, सुषम, साधु, शोभन, कान्त, मनोरम, रुच्य, मनोज्ञ, मंजु, मंजुल।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.३० — नानार्थवर्गः
यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ।स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रधृणिभूजले ॥
युग — (पुं॰) गाड़ी का जुआ; (नपुं॰) जोड़ा, सत्ययुग आदि। (गो —) स्वर्ग, बाण, पशु (गाय), वाणी, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण, पृथ्वी, जल —
अमरकोश ३.३.६० — नानार्थवर्गः
विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु ।प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु ॥
तीक्ष्ण (नपुं॰) — विष, युद्ध/हत्या, लोहा; तेज़/तीखा (तीनों लिङ्ग)। प्रमाण — कारण, मर्यादा, शास्त्र, परिमाण (माप), प्रमाता (सत्यवादी व्यक्ति)।
अमरकोश ३.३.८४ — नानार्थवर्गः
श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतम् ।अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥
श्रुत — शास्त्र, सुना/निश्चित किया हुआ। कृत — सत्ययुग, पर्याप्त (पूरा)। अत्याहित — बड़ा भय (संकट), प्राणों की परवाह किये बिना किया साहसिक कर्म।
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.११० — नानार्थवर्गः
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धासम्प्रत्ययः स्पृहा ।मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ॥
सन्धा — प्रतिज्ञा, मर्यादा। श्रद्धा — विश्वास, इच्छा। मधु — मदिरा, फूलों का रस, शहद (और वसन्त, चैत्र)। अन्ध — अन्धकार भी (अन्धा भी)।
अमरकोश ३.३.१६२ — नानार्थवर्गः
प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि ।रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः ॥
प्राय — अधिकता (प्रायः), मृत्यु तक अनशन। मन्यु — दीनता, यज्ञ, युद्ध (और क्रोध)। गुह्य — रहस्य, गुप्तांग। सत्य — शपथ, यथार्थ।
अमरकोश ३.३.२१९ — नानार्थवर्गः
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।अविश्वासेऽपह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः ॥
प्रसव — उत्पत्ति, फल, फूल, (सन्तान का) जन्म। निह्नव — अविश्वास, (बात को) छिपाना/मुकरना, छल।
अमरकोश ३.४.१५ — अव्ययवर्गः
मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थं तु यथातथम् ।स्युरेवं तु पुनर्वै वेत्यवधारणवाचकाः ॥
झूठ — मृषा, मिथ्या। यथार्थ — यथार्थम्, यथातथम्। निश्चय-वाचक — एवम्, तु, पुनः, वै, वा (और एव)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें