📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "सन" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.५१ — स्वर्गवर्गः
कर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ।इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥
चामुण्डा को 'कर्ममोटी' और 'चर्ममुण्डा' को 'चर्चिका' भी कहते हैं। इन्द्र के नाम — इन्द्र, मरुत्वान्, मघवा, बिडौजा, पाकशासन।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.१.७२ — स्वर्गवर्गः
राक्षसः कौणपः क्रव्यात्क्रव्यादोऽस्रप आशरः ।रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः ॥
राक्षस के नाम — राक्षस, कौणप, क्रव्याद्, क्रव्याद, अस्रप, आशर, रात्रिंचर, रात्रिचर, कर्बुर, निकषात्मज।
अमरकोश १.१.७३ — स्वर्गवर्गः
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ।प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥
राक्षस के और नाम — यातुधान, पुण्यजन, नैरृत, यातु, रक्षस्। वरुण के नाम — प्रचेता, वरुण, पाशी, यादसांपति, अप्पति।
अमरकोश १.१.७४ — स्वर्गवर्गः
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ।पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः ॥
वायु के नाम — श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग।
अमरकोश १.१.८० — स्वर्गवर्गः
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् ॥
शीघ्र के और नाम — सत्वर, चपल, तूर्ण, अविलम्बित, आशु। निरन्तर के नाम — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अविरत, अनिश —
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१७ — कालवर्गः
स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः ।वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम् ॥
फाल्गुन के नाम — तपस्य, फाल्गुनिक; चैत्र के — चैत्रिक, मधु; वैशाख के — माधव, राध; ज्येष्ठ का — शुक्र; और यह 'शुचि' —
अमरकोश १.४.२० — कालवर्गः
वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिर्ग्रीष्म ऊष्मकः ।निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥
वसन्त के नाम — पुष्पसमय, सुरभि। ग्रीष्म के नाम — ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.४ — धीवर्गः
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ।सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ ॥
तर्क के नाम — अध्याहार, तर्क, ऊह। संशय के नाम — विचिकित्सा, संशय, सन्देह, द्वापर। निश्चय के — निर्णय, निश्चय (समानार्थक)।
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१८ — शब्दादिवर्गः
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकत्थनम् ।सन्देशवाग्वाचिकं स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे ॥
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा — चाटु, चटु (पुं॰/नपुं॰); अपनी डींग — विकत्थन; सन्देश-वचन — वाचिक। आगे कहे जाने वाले वाणी के भेद (विशेषण) तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१६ — नाट्यवर्गः
अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा निष्ठानिर्वहणे समे ।हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति ॥
बड़ी बहन को 'अत्तिका' कहते हैं; नाटक का उपसंहार — निष्ठा, निर्वहण। नीच स्त्री को 'हण्डे', दासी को 'हञ्जे' और सखी को 'हला' कहकर पुकारा जाता है।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.८.९ — पातालभोगिवर्गः
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
साँप के और नाम — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.१४ — वारिवर्गः
क्लीबेऽर्धनावं नावोऽर्धेऽतीतनौकेऽतिनु त्रिषु ।त्रिष्वागाधात्प्रसन्नोऽच्छः कलुषोऽनच्छ आविलः ॥
आधी नाव — अर्धनाव (नपुं॰); नाव को पार कर गया (जल) — अतीतनौक, अतिनु (तीनों लिङ्गों में)। (यहाँ से 'अगाध' तक तीनों लिङ्गों में —) निर्मल जल — प्रसन्न, अच्छ; मैला जल — कलुष, अनच्छ, आविल।
अमरकोश १.१०.१६ — वारिवर्गः
आनायः पुंसि जालं स्याच्छणसूत्रं पवित्रकम् ।मत्स्याधानी कुवेणी स्याद्बडिशं मत्स्यवेधनम् ॥
जाल — आनाय (पुं॰), जाल; सन के धागे का जाल — शणसूत्र, पवित्रक; मछली रखने की टोकरी — मत्स्याधानी, कुवेणी; मछली पकड़ने का काँटा — बडिश, मत्स्यवेधन।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.१७ — भूमिवर्गः
अतिपन्थाः सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेऽध्वनि ।व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥
अच्छा मार्ग — अतिपथ, सुपथ, सत्पथ; बुरा मार्ग — व्यध्व, दुरध्व, विपथ, कदध्वा, कापथ (समानार्थक)।
अमरकोश २.२.१९ — पुरवर्गः
संमार्जनी शोधनी स्यात्सङ्करोऽवकरस्तथा ।क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥
झाड़ू — सम्मार्जनी, शोधनी; कूड़ा — संकर, अवकर; घर का प्रवेश-निकास मार्ग — मुख, निःसरण; घर की बनावट से घिरा क्षेत्र — संनिवेश, निकर्षण।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.३५ — वनौषधिवर्गः
राजादनं प्रियालः स्यात्सन्नकद्रुर्धनुःपटः ।गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका ॥
चिरौंजी के वृक्ष के नाम — राजादन, प्रियाल, सन्नकद्रु, धनुःपट। गम्हार के नाम — गम्भारी, सर्वतोभद्रा, काश्मरी, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.४४ — वनौषधिवर्गः
सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः ।साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसम्वरः ॥
विजयसार के नाम — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक, जीवक। साल वृक्ष के नाम — साल, सर्ज, कार्श्य, अश्वकर्णक, सस्यसंवर।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.७२ — वनौषधिवर्गः
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता ।सुमना मालती जातिः सप्तला नवमालिका ॥
माधवी लता के नाम — अतिमुक्त, पुण्ड्रक, वासन्ती, माधवी। चमेली (मालती) के नाम — सुमना, मालती, जाति। नवमल्लिका — सप्तला, नवमालिका।
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.१४१ — वनौषधिवर्गः
सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि ।नमस्कारी गण्डकारी समङ्गा खदिरेत्यपि ॥
अम्लवेत के नाम — सहस्रवेधी, चुक्र, अम्लवेतस, शतवेधी। लाजवन्ती (छुईमुई) के नाम — नमस्कारी, गण्डकारी, समंगा, खदिरा।
अमरकोश २.४.१४९ — वनौषधिवर्गः
पुनर्नवा तु शोथघ्नी वितुन्नं सुनिषण्णकम् ।स्याद्वातकः शीतलोऽपराजिता शणपर्ण्यपि ॥
पुनर्नवा के नाम — पुनर्नवा, शोथघ्नी; चौपतिया — वितुन्न, सुनिषण्णक; शणपर्णी (सन-भेद) — वातक, शीतल, अपराजिता, शणपर्णी।
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.५.३६ — सिंहादिवर्गः
नगौकोवाजिविकिरविविष्किरपतत्रयः ।नीडोद्भवा गरुत्मन्तः पित्सन्तो नभसङ्गमाः ॥
पक्षी के और नाम — नगौका, वाजी, विकिर, वि, विष्किर, पतत्रि, नीडोद्भव, गरुत्मान्, पित्सन्, नभसंगम।
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.५.४२ — सिंहादिवर्गः
स्तोमौघनिकरव्रातवारसङ्घातसञ्चयाः ।समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः ॥
समूह के और नाम — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय, समवाय, चय, गण।
अमरकोश २.६.१ — मनुष्यवर्गः
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः ।स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥
मनुष्य के नाम — मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर। पुरुष के नाम — पुमान्, पंचजन, पुरुष, पूरुष, नर।
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.१६ — मनुष्यवर्गः
वीरपत्नी वीरभार्या वीरमाता तु वीरसूः ।जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥
वीर की पत्नी — वीरपत्नी, वीरभार्या; वीर की माता — वीरमाता, वीरसू। जिसने सन्तान को जन्म दिया — जातापत्या, प्रजाता, प्रसूता, प्रसूतिका।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.१९ — मनुष्यवर्गः
वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः ।सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥
वेश्या — वारस्त्री, गणिका, वेश्या, रूपाजीवा; लोगों में सम्मानित (कलाविद्) गणिका — वारमुख्या। दलाल स्त्री — कुट्टनी, शम्भली।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.६८ — मनुष्यवर्गः
नासामलं तु सिङ्घाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् ।मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥
नाक का मैल — सिंघाण। कान का मैल — पिंजूष। पेशाब — मूत्र, प्रस्राव। मल — उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत् —
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.७९ — मनुष्यवर्गः
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः ।स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥
छाती — उरस्, वत्स, वक्षस्। शरीर का पिछला भाग — पृष्ठ (पीठ)। कन्धा — स्कन्ध, भुजशिरस्, अंस (पुं॰/नपुं॰)। उसके (कन्धे-छाती के) जोड़ — जत्रु (हँसली)।
अमरकोश २.६.९२ — मनुष्यवर्गः
रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् ।रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी ॥
दाँत — रदन, दशन, दन्त, रद। तालु — तालु, काकुद। जीभ — रसज्ञा, रसना, जिह्वा। होंठ के दोनों कोने — सृक्किणी।
अमरकोश २.६.११० — मनुष्यवर्गः
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु ।पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् ॥
करधनी का और नाम — सारसन (नपुं॰)। पुरुष की कमर की ज़ंजीर — शृंखल (तीनों लिङ्ग)। पायल — पादांगद, तुलाकोटि, मंजीर, नूपुर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.११६ — मनुष्यवर्गः
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ ।वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम् ॥
फटा-पुराना वस्त्र — पटच्चर, जीर्णवस्त्र। चिथड़ा — नक्तक, कर्पट। वस्त्र — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, चैल, वसन, अंशुक।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.६.१३९ — मनुष्यवर्गः
शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्वया समाः ।गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम् ॥
शयन (बिस्तर)। पलंग/खाट — मंच, पर्यंक, पल्यंक, खट्वा। गेंद — गेन्दुक, कन्दुक। दीपक — दीप, प्रदीप। आसन — पीठ, आसन।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.५ — ब्रह्मवर्गः
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ।धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥
विद्वान् के नाम — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ, संख्यावान्, पण्डित, कवि —
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।