🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:08 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सर्ग" के १८ परिणाम

अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.६.५ — शब्दादिवर्गः
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ।आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
तर्कशास्त्र 'आन्वीक्षिकी' और अर्थशास्त्र (राजनीति) 'दण्डनीति' कहलाता है। सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुराण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.३९ — नाट्यवर्गः
अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे ।स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥
क्रूर दृष्टि 'अदृष्टि' कहलाती है। स्वभाव के नाम — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग। काँपना — वेपथु —
अमरकोश २.१.१७ — भूमिवर्गः
अतिपन्थाः सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेऽध्वनि ।व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥
अच्छा मार्ग — अतिपथ, सुपथ, सत्पथ; बुरा मार्ग — व्यध्व, दुरध्व, विपथ, कदध्वा, कापथ (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.३९ — वनौषधिवर्गः
काकेन्दुः कुलकः काकतिन्दुकः काकपीलुके ।गोलीढो झाटलो घण्टापाटलिर्मोक्षमुष्ककौ ॥
कुचला/कटु-तेंदू के नाम — काकेन्दु, कुलक, काकतिन्दुक, काकपीलुक। मोखा वृक्ष के नाम — गोलीढ, झाटल, घण्टापाटलि, मोक्ष, मुष्कक।
अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.१०९ — क्षत्रियवर्गः
अजन्यं क्लीबमुत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ।मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम् ॥
अपशकुन/उपद्रव — अजन्य (नपुं॰), उत्पात, उपसर्ग। मूर्च्छा — मूर्छा, कश्मल, मोह। (शत्रु द्वारा) रौंदना — अवमर्द, पीडन।
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.२४८ — नानार्थवर्गः
ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पयः क्षीरं पयोऽम्बु च ।ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये ॥
ओकस् (नपुं॰) — घर; ओकस् (पुं॰) — आश्रय। पयस् — दूध, जल। ओजस् — कान्ति, बल। स्रोतस् — इन्द्रिय, नदी का प्रवाह।
अमरकोश ३.४.१४ — अव्ययवर्गः
ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित्कामप्रवेदने ।निष्षमं दुष्षमं गर्ह्ये यथास्वं तु यथायथम् ॥
विरोध व्यक्त करने में — ननु, च। इच्छा/आशा व्यक्त करने में (क्या... ?) — कच्चित्। निन्दित — निष्षमम्, दुष्षमम्। यथायोग्य — यथास्वम्, यथायथम्।
अमरकोश ३.५.२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।स्त्रियामीदूद्विरामैकाच्सयोनिप्राणिनाम च ॥
लिङ्ग का सामान्य नियम सब जगह लागू होता है, यदि विशेष नियमों से बाधित न हो। स्त्रीलिङ्ग में — ई और ऊ से अन्त होने वाले एक स्वर वाले शब्द (श्री, भू), और स्त्री-प्राणियों के नाम —
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
अमरकोश ३.५.४३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्थान्ताः प्राद्यलम्प्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः ।तद्धितार्थो द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूपः/द्विजार्था यवागूः), प्र आदि उपसर्ग, 'अलम्', 'प्राप्त', 'आपन्न' पूर्व वाले समास; तद्धितार्थ द्विगु; संख्या, सर्वनाम और उनसे अन्त होने वाले —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें