🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:33:20 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सलि" के १९ परिणाम

अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.४.१८ — कालवर्गः
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ।स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥
आषाढ़ का नाम 'शुचि'; श्रावण के — नभस्, श्रावणिक; भाद्रपद के — नभस्य, प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश २.४.३७ — वनौषधिवर्गः
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः ।विकङ्कतः स्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि ॥
बेर (फल) के और नाम — सौवीर, बदर, घोण्टा। कटाई (विकंकत) के नाम — स्वादुकण्टक, विकंकत, स्रुवावृक्ष, ग्रन्थिल, व्याघ्रपाद्।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.९.१५ — वैश्यवर्गः
ईषा लाङ्गलदण्डः स्यात्सीता लाङ्गलपद्धतिः ।पुंसि मेधिः खले दारु न्यस्तं यत्पशुबन्धने ॥
हल का लम्बा दण्ड — ईषा, लांगलदण्ड। हल से बनी रेखा (कूँड) — सीता, लांगलपद्धति। खलिहान में बैलों को बाँधने के लिये गड़ा खूँटा — मेधि (पुं॰)।
अमरकोश २.१०.२७ — शूद्रवर्गः
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहेः ॥
रस्सी — शुल्ब, वराटक, रज्जु (स्त्री॰), वटी (तीनों लिङ्ग), गुण। कुएँ से पानी निकालने का यन्त्र (रहट) — उद्घाटन, घटीयन्त्र।
अमरकोश ३.२.४१ — सङ्कीर्णवर्गः
हल्या हलानां ब्राह्मण्यवाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ।द्वे पर्शुकानां पृष्ठानां पार्श्वं पृष्ठ्यमनुक्रमात् ॥
हलों का समूह — हल्या। ब्राह्मणों का समूह — ब्राह्मण्य, वाडव्य। पसलियों का समूह — पार्श्व; पीठों का समूह — पृष्ठ्य।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१३७ — नानार्थवर्गः
परिच्छदे परीवापः पर्युप्तौ सलिलस्थितौ ।गोधुग्गोष्ठपती गोपौ हरविष्णू वृषाकपी ॥
परीवाप — परिजन/सामग्री, बोना, जल का ठहराव। गोप — ग्वाला, गोशाला का स्वामी (और राजा, रक्षक)। वृषाकपि — शिव, विष्णु (और इन्द्र)।
अमरकोश ३.४.३ — अव्ययवर्गः
पृथग्विनान्तरेणर्ते हिरुङ्नाना च वर्जने ।यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्ये तु चिच्चन ॥
बिना/अलग — पृथक्, विना, अन्तरेण, ऋते, हिरुक्, नाना। कारण — यत्-तत् (क्योंकि-इसलिये), यतः-ततः। अपूर्णता (कोई-कोई) — चित्, चन (कश्चित्, कदाचन)।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें