📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "सुत" के २३ परिणाम
अमरकोश १.१.१२ — स्वर्गवर्गः
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ।शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥
असुरों के नाम — असुर, दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव, सुरद्विष् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश २.४.८८ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ।अपामार्गः शैखरिको धामार्गवमयूरकौ ॥
मूसाकानी के और नाम — प्रत्यक्श्रेणी, सुतश्रेणी, रण्डा, मूषिकपर्णी। चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम — अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, मयूरक —
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.२५ — मनुष्यवर्गः
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः ।सुता मातृष्वसुश्चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥
बुआ का पुत्र — पैतृष्वसेय, पैतृष्वस्रीय; इसी प्रकार मौसी के पुत्र (मातृष्वसेय, मातृष्वस्रीय)। सौतेली माँ का पुत्र — वैमात्रेय, विमातृज।
अमरकोश २.६.२६ — मनुष्यवर्गः
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः ।कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥
कुलटा स्त्री का पुत्र — बान्धकिनेय, बन्धुल, असतीसुत, कौलटेर, कौलटेय। और यदि (भिक्षा के लिये घर-घर घूमने वाली) भिक्षुकी सती हो, तो —
अमरकोश २.६.२७ — मनुष्यवर्गः
तदा कौलटिनेयोऽस्याः कौलटेयोऽपि चात्मजः ।आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥
तब उसका पुत्र — कौलटिनेय, कौलटेय भी। पुत्र के नाम — आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र। और स्त्रीलिंग में ये ही (आत्मजा, तनया, सूनू, सुता, पुत्री) —
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.१०.२ — शूद्रवर्गः
शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः ।शूद्राक्षत्रिययोरुग्रो मागधः क्षत्रियाविशोः ॥
वैश्य पिता और शूद्रा माता का पुत्र — करण; ब्राह्मण पिता और वैश्या माता का — अम्बष्ठ; क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का — उग्र; वैश्य पिता और क्षत्रिया माता का — मागध।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश २.१०.३५ — शूद्रवर्गः
क्रकचोऽस्त्री करपत्रमारा चर्मप्रभेदिका ।सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥
आरा (लकड़ी चीरने का) — क्रकच (पुं॰/नपुं॰), करपत्र। चमड़ा काटने की सुतारी — आरा, चर्मप्रभेदिका। लोहे की मूर्ति/खम्भा — सूर्मी, स्थूणा, अयःप्रतिमा। कला-कौशल का कार्य — शिल्प।
अमरकोश ३.३.५२ — नानार्थवर्गः
भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भे बाणो बलिसुते शरे ।कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे सङ्घाते प्रमथे गणः ॥
भ्रूण — शिशु, स्त्री का गर्भ। बाण — बलि का पुत्र (बाणासुर), तीर। कण — अत्यन्त सूक्ष्म, अनाज का दाना। गण — समूह, शिव के अनुचर (प्रमथ)।
अमरकोश ३.३.६७ — नानार्थवर्गः
यानपात्रे शिशौ पोतः प्रेतः प्राण्यन्तरे मृते ।ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः ॥
पोत — जहाज़, (पशु-पक्षी का) बच्चा। प्रेत — (भूत आदि) अन्य प्राणी, मरा हुआ। केतु — एक ग्रह, ध्वजा। सुत — राजा, पुत्र।
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।