🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:26 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "सू" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.२.३ — व्योमवर्गः
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥
आकाश के और नाम — तारापथ, अन्तरिक्ष, मेघाध्वा, महाबिल। 'विहायस्' शब्द पक्षी के अर्थ में पुंलिङ्ग, और आकाश के अर्थ में पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग दोनों में है।
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.३.३४ — दिग्वर्गः
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः ।प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥
सूर्य के और नाम — कर्मसाक्षी, जगच्चक्षु, लोकबन्धु, त्रयीतनु, प्रद्योतन, दिनमणि, खद्योत, लोकबान्धव।
अमरकोश १.३.३५ — दिग्वर्गः
इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥
सूर्य के और नाम — इन, भग, धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति। माठर, पिंगल और दण्ड — ये प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के पार्श्वचर (सेवक) हैं।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.८ — कालवर्गः
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ॥
पक्ष के अन्त की दो तिथियाँ (पूर्णिमा और अमावस्या) 'पञ्चदशी' कहलाती हैं। पूर्णिमा — पौर्णमासी, पूर्णिमा। एक कला कम चन्द्रमा वाली पूर्णिमा 'अनुमति' और पूर्ण चन्द्रमा वाली 'राका' कहलाती है।
अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.११ — कालवर्गः
एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ॥
सूर्य और चन्द्रमा को एक साथ 'पुष्पवन्तौ' कहते हैं। अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.५.२ — धीवर्गः
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम् ।अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च ॥
धारण-शक्ति वाली बुद्धि 'मेधा' कहलाती है। मन का कर्म 'संकल्प' है। ध्यान/एकाग्रता के नाम — अवधान, समाधान, प्रणिधान —
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.६.२५ — शब्दादिवर्गः
स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः ।आरवारावसंरावविरावा अथ मर्मरः ॥
ध्वनि के और नाम — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव, विराव। सरसराहट 'मर्मर' —
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.७.२३ — नाट्यवर्गः
गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः ।दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः ॥
अहंकार के नाम — गर्व, अभिमान, अहंकार; आत्म-सम्मान — मान, चित्तसमुन्नति; घमण्ड — दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद।
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश १.८.६ — पातालभोगिवर्गः
मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः ।सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥
चितकबरा साँप — मालुधान, मातुलाहि; केंचुली छोड़ा हुआ साँप — निर्मुक्त, मुक्तकंचुक। साँप के नाम — सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजंग, अहि, भुजंगम।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश १.१०.१६ — वारिवर्गः
आनायः पुंसि जालं स्याच्छणसूत्रं पवित्रकम् ।मत्स्याधानी कुवेणी स्याद्बडिशं मत्स्यवेधनम् ॥
जाल — आनाय (पुं॰), जाल; सन के धागे का जाल — शणसूत्र, पवित्रक; मछली रखने की टोकरी — मत्स्याधानी, कुवेणी; मछली पकड़ने का काँटा — बडिश, मत्स्यवेधन।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश १.१०.३२ — वारिवर्गः
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ।कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा ॥
गंगा के और नाम — भागीरथी, त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू। यमुना के नाम — कालिन्दी, सूर्यतनया, यमुना, शमनस्वसा।
अमरकोश १.१०.४१ — वारिवर्गः
पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ।बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ॥
कमल के और नाम — पंकेरुह, तामरस, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.१४ — भूमिवर्गः
सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान् ।गोष्ठं गोस्थानकं तत्तु गौष्ठीनं भूतपूर्वकम् ॥
अच्छे राजा वाला देश 'राजन्वान्', अन्यथा (सामान्य राजा वाला) 'राजवान्' कहलाता है। गायों का स्थान — गोष्ठ, गोस्थानक; जो पहले गोशाला रहा हो — गौष्ठीन।
अमरकोश २.२.८ — पुरवर्गः
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ।गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥
विद्यार्थियों आदि का निवास — मठ; मदिरालय — गंजा, मदिरागृह; घर का भीतरी भाग (शयनकक्ष) — गर्भागार, वासगृह; प्रसूति-गृह — अरिष्ट, सूतिकागृह।
अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.१५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानमुभे त्रिषु ॥
वृक्ष का फल — फल, सस्य; फूल/फल का डण्ठल — वृन्त, प्रसवबन्धन; कच्चा फल — शलाटु; सूखा फल — वान (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.१०९ — वनौषधिवर्गः
काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेषिका ।मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका ॥
काली निसोथ के और नाम — काला, मसूरविदला, अर्धचन्द्रा, कालमेषिका। मुलेठी के नाम — मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका।
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें