📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "सूची" के ८ परिणाम
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१०.६ — शूद्रवर्गः
कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः ।तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥
कुम्हार — कुम्भकार, कुलाल। पुताई करने वाला (राज) — पलगण्ड, लेपक। जुलाहा — तन्तुवाय, कुविन्द। दर्ज़ी — तुन्नवाय, सौचिक।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
अमरकोश ३.५.७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि ।लङ्का शेफालिका टीका धातकीपञ्चिकाढकी ॥
यदि छोटेपन का भाव कहना हो, तो 'मृणाली' (छोटी कमल-नाल) आदि कुछ शब्द स्त्रीलिङ्ग होते हैं। (और ये भी स्त्रीलिङ्ग —) लंका, शेफालिका (हरसिंगार), टीका, धातकी, पंजिका (पंचिका), आढकी (अरहर) —
अमरकोश ३.५.८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सिध्रका सारिका हिक्का प्राचिकोल्का पिपीलिका ।तिन्दुकी कणिका भङ्गिः सुरङ्गासूचिमाढयः ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) सिध्रका, सारिका (मैना), हिक्का (हिचकी), प्राचिका, उल्का, पिपीलिका (चींटी), तिन्दुकी (तेंदू), कणिका, भंगि (तरंग), सुरंगा (सुरंग), सूचि (सुई), माढि —