📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "सृष्ट" के १५ परिणाम
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.६.५ — शब्दादिवर्गः
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ।आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
तर्कशास्त्र 'आन्वीक्षिकी' और अर्थशास्त्र (राजनीति) 'दण्डनीति' कहलाता है। सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुराण' कहलाता है।
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.९.९४ — वैश्यवर्गः
स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेमहाटकम् ।तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्बुरम् ॥
सोने के नाम — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर —
अमरकोश २.१०.६ — शूद्रवर्गः
कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः ।तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥
कुम्हार — कुम्भकार, कुलाल। पुताई करने वाला (राज) — पलगण्ड, लेपक। जुलाहा — तन्तुवाय, कुविन्द। दर्ज़ी — तुन्नवाय, सौचिक।
अमरकोश ३.१.८७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परिक्षिप्तं तु निवृत्तं मूषितं मुषितार्थकम् ।प्रवृद्धप्रसृते न्यस्तनिसृष्टे गुणिताहते ॥
घेरा हुआ — परिक्षिप्त, निवृत। चुराया हुआ — मूषित, मुषित। फैला/बढ़ा — प्रवृद्ध, प्रसृत। रखा/सौंपा हुआ — न्यस्त, निसृष्ट। गुणा किया हुआ — गुणित, आहत।
अमरकोश ३.१.१०६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्यक्तं हीनं विधुतं समुज्झितं धूतमुत्सृष्टे ।उक्तं भाषितमुदितं जल्पितमाख्यातमभिहितं लपितम् ॥
छोड़ा हुआ — त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट। कहा हुआ — उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात, अभिहित, लपित।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.४५ — नानार्थवर्गः
व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्ष्णि दर्शने ।इष्टिर्यागेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु ॥
व्युष्टि — फल, समृद्धि (और उषःकाल)। दृष्टि — ज्ञान, आँख, देखना। इष्टि — यज्ञ, इच्छा। सृष्ट — निश्चित, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.५३ — नानार्थवर्गः
पणो द्यूतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनेऽपि च ।मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः ॥
पण — जुए आदि का दाँव, मज़दूरी, मूल्य, धन। गुण — धनुष की डोरी, द्रव्य में रहने वाला धर्म (रूप-रस आदि), सत्त्व आदि तीन गुण, शौर्य आदि, सन्धि आदि (छह राजगुण)।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१२२ — नानार्थवर्गः
वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥
ब्रह्म (नपुं॰) — वेद, परम तत्त्व, तप। ब्रह्मा (पुं॰) — ब्राह्मण (ऋत्विज्), प्रजापति। गन्धन — उत्साह देना, हिंसा, सूचना देना।
अमरकोश ३.३.२०८ — नानार्थवर्गः
लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च ।शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः ॥
लीला — विलास (क्रीड़ा), क्रिया। उपला — शक्कर भी (पत्थर भी)। कीलाल — रक्त, जल। मूल — आरम्भ, जड़, मूल नक्षत्र (और पूँजी)।